نکاتی درباره نمایشگاه «در جستوجوی گمشده»
موزهخوانی لاشایی
رضا دبیرینژاد. کارشناس موزهداری
موزه هنرهای معاصر تهران مدتی است اقدام به برگزاری نمایشگاه آثار فریده لاشایی کرده است؛ نمایشگاهی که در نوع خود تجربه متفاوتی را در موزههای ایرانی به نمایش میگذارد. این نمایشگاه تنها به نمایش صرف آثار یک هنرمند بسنده نکرده یا تاریخ را معیار روایت خود قرار نداده تا روایتی کرونولوژیک را از موضع خود ارائه کند. ازاینروست که در نمایشگاه لاشایی تجربه دیگرگونهای برای مخاطب شکل میگیرد. نمایشگاه فریده لاشایی در موزه هنرهای معاصر تهران از منظر موزهخوانی خود روایتی از نقش موزه در خوانش یک موضوع یا شکلگیری موضوع در موزه است. اینگونه است که با تجربه لاشایی میتوان نوعی بازخوانی از خود موزه یا روایت یک موضوع در موزه داشت. شخصیت بهمثابه موضوع آنچه در این نمایشگاه موضوع مرکزی قرار گرفته و برای مخاطب امکان خوانش آن فراهم میشود، خود هنرمند یعنی فریده لاشایی است. متن اول نمایشگاه خود این را بیان میکند. اما نمایشگاه چگونه لاشایی را روایت میکند و تصویر نمایشگاه از لاشایی چیست؟ این نمایشگاه تصویرش از لاشایی برابر با آثار او نیست و لاشایی را نهتنها در نقاشی بلکه در دیگر آثارش هم محدود نمیکند. نمایشگاه نمیخواهد بگوید که لاشایی نقاش بوده و وجه تمایز او با دیگران نقاشیهای او است، اگرچه نقاشبودن او و نقاشیهایش را در نظر میگیرد. تصویری که نمایشگاه از لاشایی ارائه میکند تصویری چندوجهی و حتی پازلگونه است که قطعاتی مختلف از زندگی و آثار او را در کنار هم نهاده است و در وهله نخست تأکید میکند که لاشایی همه این بُعدها و حضورهای مختلف است. حتی میخواهد نشان دهد که لاشایی را باید در حضورهای مختلفش دید؛ حضورهایی که بر بوم و شیشه و شعر و ترجمه و... نقش بسته است. درواقع اگرچه نمایشگاه، لاشایی را بهمثابه یک متن ارائه میکند اما این متن در دل خود متنها و پارهمتنهای مختلف دارد که همه این پارهمتنها با هم معنای لاشایی را میسازند. لاشایی مؤلف این متنها نیست بلکه در همه این متنها و پارهمتنها جاری است برای همین مخاطب هم باید در دل این متنها جاری شود تا او را درک و دریافت کند. این همنشینی متنها بر هم تأثیر دارد و درواقع این متنها از هم جدا نیستند. این نکته دیگری است که نمایشگاه بر آن تأکید دارد، چراکه میخواهد نشان دهد کارهای مختلف لاشایی بر هم تأثیر دارند. ترجمه بر شعر و شعر بر نقاشی و برعکس تأثیر گذاشته است و نباید اینها را جدای از هم دید. پارهمتنهای نمایشگاه فضایی بینامتنی میسازد. اینجا شاهد ژانرهای مختلف کاری لاشایی هم هستیم و این نمایشگاه میخواهد نمایشگر بیناژانرها باشد و با این نمایش بر این تأکید میکند که وقتی ژانرهای مختلف در یک فضا یا یکنفر جمع میشوند، ژانرهای گوناگون و همجوار بر هم تأثیر میگذارند. در لاشایی هم شعر و ترجمه و نقاشی و دیگر کارهای هنری او بر یکدیگر تأثیر گذاشتهاند و نمیتوان بدون شناخت زمینههای شعری او مثلا به تماشای نقاشیهایش نشست. لاشایی را وقتی میتوان درک کرد که همه ژانرهای او را در کنار هم ببینیم. اینگونه است که نمایشگاه از سویی میخواهد تجسم بیناژانرهای لاشایی باشد. اما لاشایی چرا در یک ژانر نمانده است؟ پاسخ این پرسش چیزی است که بیننده طی تجربه نمایشگاه از خود میپرسد و پاسخش شاید بخشی از معنای نمایشگاه و درواقع درک دنیای ذهنی لاشایی باشد. انسان هنرمند در یکلحظه قرار ندارد و وقتی میخواهیم هنرمند را در جایگاه جامع خودش ببینیم نمیتوان تنها به یک یا چند اثر او اکتفا کرد و او را تنها در یک مقطع از زندگانیاش دید. اینگونه است که تغییرات زمانه او اعم از اجتماعی، تاریخی و هنر همگی بافت زمینهای او را میسازند. نمایشگاه در ساحتهای مختلف بافتهایی را که بهمثابه زمینه لاشایی بودهاند، به نمایش درمیآورد. از سویی زمینهای که نمایشگاه بهطوربرجسته بر آن تأکید دارد، بافت تاریخ هنری است که البته این بافت از خود موزه میزبان یعنی موزه هنرهای معاصر تهران میآید. شاید در کنار تأکید بر بافت لاشایی، موزه میخواهد بر خود و مجموعههای خود نیز تأکید کند. اینجاست که نمایشگاه دولایه رنگی را بر دیوارهای خود جای میدهد و در آغاز نمایشگاه هم نوشته شده است که دیوارهای سفید بستر نمایش آثار لاشایی است و دیوارهای خاکستری بستر نمایش هنرمندان دیگری که همزمان با لاشایی بودهاند یا کارهایشان بر کارهای هنری لاشایی تأثیر داشتهاند و از گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران انتخاب شدهاند و در این نمایشگاه جای گرفتهاند. این روایت موازی از آغاز نمایشگاه شروع میشود یعنی از متن توضیحی نخستین تا سالن نخست که دو دیوار را روبهروی هم میگذارد و پرترههای لاشایی را در مقابل پرترههای هنرمندان نامدار میگذارد تا نشان دهد که لاشایی متأثر از چه جریانهای هنریای دست به خلق زده است. آثاری از کلود مونه، کامی پیسارو تا پتگر، پالاک و دیگران در این همنشینی قرار گرفتهاند تا همجواری هنر و هنرمندان شکل گیرد. این روایت موازی در سالنهای دیگر هم هست و میتوان شاهد کارهای هنرمندان ایرانی و خارجی بود؛ هنرمندانی که در زمانه لاشایی بوده و حتی چون سهراب سپهری همسفر و همکلام او بودهاند. در نتیجه بیننده نمایشگاه تمایزها و شباهتها را در این نمایشگاه جستوجو میکند تا بیابد که لاشایی از چه کسانی تأثیر گرفته و چگونه از هنرمندان همزمان خود متمایز بوده است. بافت دیگر، بافت فرهنگی زمانه لاشایی است؛ زمانهای که در جای خود دچار تلاطمها و دگرگونیهاست. جریانهای مختلف فرهنگی که از بیرون میآید و جریانهایی که در داخل ایران شکل میگیرد و همه این جریانهای زمانه بر لاشایی تأثیر میگذارند و لاشایی هنرمند را میسازند یا بهعبارتیدیگر در هنرمندی لاشایی و ادوار کاری او تجلی مییابند. نمایشگاه سعی کرده است این بافت زمانه یا بافت اجتماعی را نشان دهد. ازاینرو بخشهایی از این بافت را که تأثیرهای تحولساز داشتهاند، انتخاب کرده و به نمایش گذاشته است. آنجایی که صحبت از جنگ ویتنام و تأثیر آن بر جریانها و محافل هنری میشود یا در جای دیگری که از بمبارانهای تهران صحبت میشود، نماهایی از این روایت نمایشگاه هست. بافت دنیای شخصی و خانوادگی نمایشگاه حتی به عواطف هنرمند و تلاطمهای روحی و روانی نیز توجه کرده و دنیای خانوادگی و شخصی را بهمثابه یک بافت در نظر داشته است. نمایشگاه با اسناد شخصی و خانوادگی شروع میکند. کودکی و یادداشتهای درسی هنرمند بخشی از آثاری است که حالا شأنیت موزهای یافته و همچون یک آلبوم خانوادگی در برابر مخاطبان قرار گرفتهاند. اینها بخشهایی هستند که هنرمند را در ساحت احوالات انسانی بیان میکنند و او را محصور در آثار نگه نمیدارند. اما روایت دنیای شخصی و خانوادگی تنها در اسناد و نسبشناسی خانوادگی نمیماند بلکه دنیای روابط و رفاقتهای او نیز بخش دیگری از این بافت را میسازد. آنجا که نمایشگاه با نمایش دو قطعه فیلم به خاطرهای میپردازد که دیدار و آشنایی هنرمند را با سینماگران و شاعرانی همچون سپهری، کیمیایی، احمدرضا احمدی و دیگران در خود دارد. در جای دیگر بیان روزگار درگذشت مادر هنرمند و احوالات او در زمان خاص خود و تأثیر روانی بر دنیای ذهنی هنرمند و خلق آثارش است. نمایشگاه از آغاز هنرمند را در جایگاه راوی هنرمند قرار داده است. بیننده مدام با هنرمند روبهرو میشود، او را در تصویر و فیلم میبیند که خودش حرف میزند یا جای دیگر صدای هنرمند است که اشعارش را میخواند و از آغاز نمایشگاه این کلام لاشایی است که بهتناوب بر کنار آثار نقش بسته و مخاطب وقتی آنها را با زبان اولشخص میخواند بهنوعی دیگر با هنرمند رودررو میشود. درنهایت با دیدن آثار به شکل غیرمستقیم نیز با لاشایی روبهرو میشود که بهوسیله واسطههای بیانی موزه همچون گرافیک و فیلم متصل به روایت هنرمند شدهاند و همچون سندی بر روایتهای هنرمند میشوند. اگرچه همه آنچه نمایشگاه از لاشایی میسازد در دل هنرمند و زمانهاش وجود دارد اما این نمایشگاه است که آنها را انتخاب میکند و در کنار هم میچیند؛ چینشی که بر خط زمان نیست بلکه همه زمان و موضوع را یکجا و در یکلحظه در کنار هم و در دهلیزهای نمایشگاه جای میدهد و مخاطب در دل متن و روایت حاضر میشود و آن را با حضور خود طی میکند، گویی که همسفر با هنرمند شده و به درون دهلیزهای ذهنی و هنری هنرمند میرود و آن را تجربه میکند و این، تمایز نمایشگاه موزهای با دیگر رسانههاست. موزه یکسویه روایت و تفسیر نمیکند بلکه متن خود را در معرض تجربه و حضور مخاطب میگذارد. بیننده نیز در مسیر خود دست به انتخاب میزند و در خود دوباره چینش میکند و درواقع دوباره متن را که اینجا یک هنرمند است، میسازد. اینجا لاشایی دوباره توسط خود هنرمند ساخته میشود و با تجربه او شکل میگیرد. ازاینرو نمایشگاه، هنرمند یعنی لاشایی را از تجربه مستقل و ثابت به تجربهای سیال و شخصی در دنیای مخاطبان تبدیل میکند که هرکس میتواند با تجربیات و خوانش خود یا انتخاب بخشهایی از متنها و پارهمتنها معنایی برای خود بسازد. این نمایشگاه نشان میدهد که لاشایی و درواقع هنرمند یک فرد نیست و همانگونه که آثارش میتواند پیوندهای مختلف بخورد و خوانشهای مختلف ایجاد کند وقتی هنرمند هم به یک موضوع موزهای تبدیل میشود، میتواند به تجربه مخاطب تبدیل شود، به میزان مخاطبهایش تکثیر شود، تجربههای مختلفی را بسازد و این خاصیت و تمایز موزه از رسانههای دیگر است که میخواهند یک معنا و یک تفسیر را بسازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.