|

درباره مجموعه شعر «و مابقی همه سکوت بود» از امیرهوشنگ افتخاری‌راد

با پیچ و مهره‌هایی که زیاد می‌آیند چه باید کرد

علی شروقی

شوخی رایجی است درباره تعمیرکار بد، که می‌گویند «پیچ و مهره زیاد می‌آوَرَد»؛ و چه باک اگر یک‌بار هم که شده این پیچ و مهره زیادآوردن را به حساب شوخیِ - ولو ناخواسته - تعمیرکاری ناشی بگذاریم که ناشی‌گری‌اش در جدیت مکانیکیِ ماشینی که حین تعمیر، پیچ و مهره‌هایی از آن بیرون مانده است، اخلال کرده است. از این منظر، می‌توان شعرهای امیرهوشنگ افتخاری‌راد در مجموعه «و مابقی همه سکوت بود» را به ساعتی تشبیه کرد که تعمیرکار حین وررفتن به آن به قصد تعمیر، پیچ و مهره‌هایی از آن زیاد آورده است و حال، این پیچ و مهره‌های زیادآمده دارند در حرکت منظم ساعت، بر روند عادی زمانِ به‌پیش‌رونده اخلال می‌کنند و چوب لای چرخ زمان می‌گذارند. از طرفی، پیچ‌ومهره از ساعت اگر بیرون بماند، اگر ساعتی هم از کار بیفتد، باز هم زمان به حرکت پیش‌رونده خود ادامه می‌دهد و از حرکت باز نمی‌ایستد، پس اخلال در زمان در شعرهای «و مابقی همه سکوت بود» را نه در معنای متوقف‌کردن زمان پیش‌رونده باید گرفت، که این اخلال، بیان نوعی جنگ و گریز دائمی میان این دو زمان است و جمع‌کردن چیزهایی به‌جامانده از زیر دست‌وپای ماشین رونده زمان که همه‌چیز را می‌روبد و پیش می‌رود و شاعر گویی بقایای همین رُفته‌ها را جمع می‌کند و گرد می‌آورد تا حرکتی معکوس در زمان را رقم زند؛ تا نه توقفی قطعی در سیرِ زمان، بلکه امکانِ توقف را رقم زند و ماشینِ سالم و بی‌نقصِ پیش‌رونده را به کابوسِ توقف دچار کند که این کابوس، از خود توقف اضطراب‌زاتر است. ایجاد حرکت معکوس در زمان، در شعرهای «و مابقی همه سکوت بود» البته در معنای فلاش‌بک و به‌یادآوردن گذشته در قالب خاطرات نیست، بلکه چنانکه گفته شد در معنای جمع‌آوری پسمانده‌های زمان پیش‌رونده است؛ جمع‌آوری آن‌چه در برابر گذر زمان سخت‌جانی به خرج می‌دهد و به‌رغم عبور چرخ‌های سنگین ماشین زمان، هنوز چیزی از کارآمدی را در خود حفظ کرده و به‌طور کامل له و لورده نشده و از کار نیفتاده است، هرچند که «کار»ش دیگر آن «کار»ی نیست که در ظرف حسابگرانه و مآل‌اندیشانه سودمندی بگنجد. شاعرِ «و مابقی همه سکوت بود» نه با شکل کامل چیزها و مفاهیم، که با آن‌چه از آن‌ها کسر شده است سروکار دارد و با فضاهای خالی به‌جامانده از این کسرشدگی. او گویی نه به‌دنبال کلیت کاملِ یک چیز که به‌دنبال آن‌چه است که از چیزها بیرون می‌ماند و آن‌ها را ناقص به‌جا می‌گذارد. او دنبال همان پیچ و مهره‌های اضافه و بیرون‌مانده از ماشین است؛ مثل بخاری که از اسب و قطار به‌جا مانده است: «شنیده‌ای؟ بخار در هوا، جای خالیِ منخرین اسب‌ها و قطار/ است»(آندانته سوم) و این جامانده‌ها و اضافه‌آمده‌ها همان «مابقی» هستند که عنوان کتاب با آن‌ آغاز می‌شود:«و مابقی...»، «مابقی»های زمان گذران که با این «مابقی»ها دیگر یکسره گذران نیست و یکبار برای همیشه تمام نمی‌شود و این‌جاست که زمان با تاریخ پیوند می‌خورد؛ و با حافظه و فراموشی. در بیشتر شعرهای مجموعه، نوعی کلنجار با مفهوم زمان، تاریخ، گذشته، حافظه و راه‌های رفته و نرفته هست و اضطراب و هراس و رنجی که از خلال این کلنجار سر بر می‌کند. اضطراب و رنج و هراسی که البته خصوصی و شخصی نیست یا اگر هست به همین حیطه محدود نمی‌ماند و با امری عام گره می‌خورد، عمومی می‌شود و چشم‌اندازی از تاریخ را پیش چشم می‌آورد. نه، در این شعرها از «خصوصیت» خبری نیست. «خصوصیت» را در زبان شفاهی گاه در معنای «صمیمیت» نیز به کار می‌برند و به این معنا می‌توان «خصوصی»نبودن این شعرها را به صمیمی‌نشدن عامدانه‌‌شان با خواننده نیز تعبیر کرد و در این روزگارِ شعر هرچه صمیمی‌تر پرمخاطب‌تر، صمیمی‌نبودن این شعرها را به مقاومتی می‌توان تعبیر کرد در برابرِ صمیمیتی که در شعرهای تولید انبوه به آن‌ها برمی‌خوریم. بین شعرهای «و مابقی همه سکوت بود» با مخاطب این شعرها، فاصله‌ای هست که پر نمی‌شود و درست از خلال همین فاصله، از خلال درک این فاصله است که درک شعرها امکان‌پذیر می‌شود: «راهی که به ذهنم می‌رسد/ را تو رفته‌ای/ فاصله می‌کنم/ فاصله می‌کنم/ بیرون از این جو همیشه شب است/ و سکوت؛ - که تنها در شب برقرار است/ روز را با دهانی پر از شکاف و این ساعت مچی پشت/ سر گذاشتی/ تا سرمای ستارگان را اندازه بگیری/ ساعت چند است؟...» (آندانته سوم) از سویی دیگر می‌توان گفت که در شعرهای مجموعه «و مابقی همه سکوت بود» با نوعی انتزاعی‌شدن تجربه انضمامی نه به قصد جداکردن آن از زمینه مادی تجربه که اتفاقا به قصد بازگشت شدیدتر از همان انتزاع به سمت وجه انضمامی این تجربه و این‌بار دیدن آن از زاویه‌ای خلاف‌آمد عادت‌های روزانه روبه‌رو هستیم. به همین دلیل است که شعرهای این دفتر، نحو و بیان خاص خود را دارند که نحو و بیانی ساده نیست و این ساده‌نبودن، این شکستن قواعد عام و پذیرفته دستور زبان و تمرد از آن‌ها، این لغو دستور زبان در برخی سطرهای این شعرها، عاملی است برای توقف در آن‌ها و ایجاد همان کابوس توقف در گذر خطی زمان و آشوبناک‌کردن این گذران خطی. وقفه‌ها، سکوت‌ها و حفره‌ها از ویژگی‌های اصلی شعرهای مجموعه «و مابقی همه سکوت بود» هستند. وقفه‌ها، سکوت‌ها و حفره‌هایی که یک خلاء را می‌گشایند. چیزی که پر نمی‌شود و تهی می‌ماند و در روند عادی زمان اخلال می‌کند، چنانکه در دستور زبان نیز و در سودمندی چیزها نیز، مثل مشتِ بسته‌ای که «پوچ» است: «دست، خلاصه خشم است/ گره‌اش کرده‌ام/ تا وقتی بازش می‌کنم/ یکبار دیگر پوچ باشد!» (آگوست در کتابخانه) اما این پوچ‌بودن که شاعر از آن سخن می‌گوید، در تقابل با پُربودن منفعت‌طلبانه‌ای است که در هرچیز سودمندی می‌جوید. از طرفی خلاء یا غیاب در این شعرها، فضایی است که در امتداد خود، حس‌های فردی را امتداد می‌دهد به چیزی غیر از خود، بیرون از خود. همچنان که در کتابخانه، این غیاب، راوی شعرها را در کلمات کتاب امتداد می‌دهد، او را کتابی می‌کند که باید خوانده شود. ازاین‌رو اخلال در حرکت پیش‌رونده زمان در شعرهای مجموعه «و مابقی همه سکوت بود» در معنای توقف و سکون نیست، بلکه در معنای حرکتی است از نوع دیگر، حرکتی خلاف جهت عقربه‌های ساعت که جانکاه است و دردزا و درعین‌حال حامل چیزهایی که از زمان جامانده‌اند و تاریخ را با همین چیزها به شیوه‌ای دیگر، به شیوه‌ای غیررسمی می‌توان خواند و ادراک کرد: «تو را با لکنت به ذهن می‌آورم: ساعت به وقتِ خطوطی که قرار/ است به هم برسند/ و پروازی که در هوا آزاد شده است/ نگاه به هرکجا می‌خواهد می‌رود/ تو دیرسالِ این پارک هستی/ با تاریخی که تنها چاقویی آن را می‌نویسد- ...» (آندانته برای بعدازظهرِ یک نیمکت) در این شعرها همواره چیزی هست که پیش نمی‌رود و به بیانی در برابر پیش‌روی خطی و تقویمی زمان مقاومت می‌کند و این مقاومت نه در معنای پس‌روی و ماندن در گذشته که به‌مثابه نوعی اخلال در فراموشی است به قصد به یادآوردن لحظه‌هایی تعیین‌کننده. به قصد به کف‌آوردن آن لحظه. این کارکرد پیچ‌ومهره‌هایی است که از ماشینِ زمان اضافه آمده‌اند. شاید تعمیرکار آنها را به‌عمد از ماشین بلند کرده است تا زمان را جور دیگر بچیند. تا حرکتی معکوس و خلاف عادت بیافریند که طی آن مردگان، درگذشتگان، حرکت پیشرونده زمان را بر می‌آشوبند: «دریغ! زندگان به گورستان با زمان پیش رفتند/ و مردگان با عقربه‌های خالی به شهر می‌آیند.» (آندانته دوم) جوری که آن‌چه در زمانِ یکسره پیش‌رونده مخفی مانده، مرئی‌ شود. برای این مرئی‌شدن، نیاز به نوعی ناکامل‌بودن دائمی هست. گونه‌ای نقصِ افشاگر. ساعتِ ناقص، زمان ناکامل، زمانی که شاعر در برابر ماشین ابداع می‌کند و میانجی این ابداع «کلمات»اند. کلماتی سفت‌وسخت که نرمش به خرج نمی‌دهند و با جریان رودخانه نمی‌آمیزند. سنگی می‌شوند سرِ راه رودخانه زمان: «از هر راهی که رفته‌ای، به اطراف زیادی برخوردی/ دیده‌ای؟ زمینِ زیبایی است تا دلت بخواهد آسمان و ستارگانی/ که از سرما تکان نمی‌خورند/ رودخانه‌ای که برای خودش می‌رود و کلمات؛-/ کلماتی با اسب به ذهنم رسیده‌اند/ فاصله می‌کنم/ فاصله می‌کنم/ سرانجام هوا بدون من از استخوان‌هایم خواهد گذشت...» (آندانته سوم) کلمات، فاصله‌اند و سکوت؛ تأخیر در روند عادی و نجات‌دهنده اضافه‌ها و پسمانده‌ها از زیر دست‌وپای زمان و گذاشتن آنها لای چرخ زمان؛ تأخیر در زمان؛ وقفه در پیش‌رفتن؛ فاصله‌گرفتن از مسیر و نگاه به چرخ‌‌های رونده‌ای که بسته می‌شوند به شاعر، و چرخ‌سوار همچنان پیش می‌رود و نه رفتن او و حضورش که فضای خالی که از پسِ رفتن او مانده، موضوع شاعر و کلمات شاعر است. سروکار او با جامانده‌هاست تا با آنها که می‌روند و جا می‌گذارند. او جامانده‌ها را در کلمات می‌ریزد، در کلمات فشرده می‌کند و عصاره‌ای سفت‌وسخت از کلمات خلق می‌کند. این‌گونه است که کلمات به مثابه همان اضافه‌آمده‌های اخلال‌گر، در گلوی ماشین زمان گیر می‌کنند. در شعرهای «و مابقی همه سکوت بود»، اشیاء و امور پسمانده همچون بخش‌هایی از زندگی روزمره و در تداوم آن، در شعر فهرست نمی‌شوند، آن‌گونه که در غالب شعرهای امروز شاهد آن هستیم؛ برخلاف کارکرد اشیاء عادی در غالب شعرهای امروز (ثبت و گزارش روزمرگی و ملال)، این پسمانده‌ها در شعرهای «و مابقی همه سکوت بود»، با کنده‌شدن از زمینه مادی‌شان وارد حیطه انتزاع می‌شوند، به مفاهیم بدل می‌شوند (نه نماد مفاهیم که خود، مفهوم می‌شوند) و با شدتی بیشتر به زمینه مادی خود هجوم می‌آورند، در فاصله‌ها و سکوت‌های این زمینه مادی کمین می‌کنند و اضطرابی را به جان گذران روز می‌اندازند؛ اضطراب اینکه ماشین هر آن از حرکت بایستد. ممکن‌بودن توقف، هر آن امکان‌پذیربودن توقف، هراس‌آورتر می‌تواند باشد برای زمانِ گذران، از وقوع این توقف و ایستادن: «هر روز از کنار دوچرخه‌ات می‌گذرم/ مرا نمی‌شناسد/ باید با حروفِ خونم بنویسم که/ تو هم مثل هوای لندن قابل اعتماد نیستی!/ باد مسیر را خلاص می‌کند/ باد مسیر را خلاص می‌کند/ و برگ‌ها پاییز را به تاخیر می‌اندازند/ از کدام خاطرم عبور کردی/ که زمین شکل چرخ‌های تو را گرفته؟/ کاش مرا مثل رنجی می‌بردی/ باد آنسوتر روی شاخه‌ها جاماند و قدری آفتاب از ابرها کش/ رفتم...» (شبِ کتاب‌ها) آری، نگرانی از این‌که هر لحظه متوقف می‌توانی شد، کابوسی بس مخوف‌تر است از وقوع توقف و ماشین زمان، برای فرار از این کابوس بر شتاب خود می‌افزاید اما این شتاب دیوانه‌وار، نطفه ویرانی ماشین را با خود حمل می‌کند و در خود می‌پروراند و ماشین را به آستانه انهدام، به لبه پرتگاه می‌برد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.