مجید برزگر، کارگردان «یک شهروند کاملا معمولی»
سینمای ایران، هوای تازه میخواهد
بهناز شیربانی
تازهترین اثر سینمایی مجید برزگر در گروه سینمایی «هنر و تجربه» در جشنواره سیوچهارم فیلم فجر به نمایش گذاشته شده است؛ فیلمسازی که سال گذشته با اکران فیلم سینمایی «پرویز» در همین گروه سینمایی توانست طیف زیادی از مخاطبان را متوجه نمایش فیلمش کند. «پرویز» از جمله فیلمهایی است که تحسین منتقدان را نیز بههمراه داشت و شاید همین اتفاق ساخت فیلم بعدی برزگر را سختتر میکرد. مجید برزگر که تاکنون سه فیلم بلند سینمایی را مقابل دوربین برده، فعالیتهای بسیاری در سینمای ایران دارد که یکی از آنها تهیهکنندگی و حمایت از برخی فیلمهای مستقل است. بعد از نمایش «یک شهروند کاملا معمولی»، با مجید برزگر درباره چگونگی ساخت فیلمی با قصهای تکراری و نگاهی تازه و چرایی حضورش در مقام تهیهکننده صحبت کردیم.
در نگاه اول به نظر میرسد «یک شهروند کاملا معمولی» بهنوعی ادامه فیلم پرویز است. تقریبا با همان المانها و قصه، هرچند که از میزان خشونتی که در فیلم پرویز دیدیم، خبری نیست. آیا با نگاه به ساخته پیشین، یک شهروند کاملا معمولی مقابل دوربین رفت؟ حتما یک شهروند کاملا معمولی در ادامه سینمای پرویز است. اما مایل بودم یا بهنوعی اصرار داشتم بعد از پرویز تجربه دیگری داشته باشم، به این معنی که شاید لایههای مفهومی پرویز را کمتر کنم و ببینم آیا با یک داستان ساده در اجرا میشود فیلمی قابلدیدن ساخت؟ اجرا هم منظورم این است که با لحن خودم قصه را تعریف کنم. طبیعتا منظورم اجرا به معنای تصویرسازی نیست. این بخش کار برایم مهمتر بود. به بیان دیگر این تجربه برایم اهمیت داشت که اگر موضوع را حذف کنم و تنها فیلمی از من باشد آیا فیلم خوبی خواهد شد یا نه؟ شاید بیان این نکته جالب باشد که وقتی پیش از ساخت فیلم، فیلمنامه را به چندنفر نشان دادم از اینکه قصد ساخت چنین فیلمی را دارم تعجب کردند. چراکه تصوری از فرمش نداشتند. از این منظر نمیتوان آن را ادامه فیلم پرویز دانست. به نظر من فیلم پرویز به خودیخود تنه تنومندی داشت که شاید بیش از هرچیز از موضوع و تم آن نشئت میگرفت. برعکس آن در یک شهروند کاملا معمولی با فیلمنامهای روبهرو هستیم که به معنی واقعی بیقصه است یا حتی کمقصه و تنها داستان پیرمردی را روایت میکند که با دختری روبهرو میشود که دختر در تلاش برای گرفتن ویزای پیرمرد و فرستادن او پیش پسرش در خارج از کشور است و اصرار داشتم که حتما قصهای کلیشهای انتخاب کنم. پس انتخاب قصهای معمولی کاملا تعمدی بود؟ بله و این موضوع بیشترین زمان را از من گرفت. حتی به چند فیلمنامهنویس که توانایی نگارش فیلمنامه در این سبکوسیاق را داشتند فیلمنامه سفارش دادم و رفتم به این سمت که مثلا یک فیلمفارسی- با مختصات خودش- را بازسازی کنم یا مثلا فیلم هندی را که همهچیز برحسب تصادف اتفاق میافتد. این سؤال برایم مهم بود که حقیقتا اهمیت فرم کجاست. خیال میکنم که اساسا ابتذال در محتوا نیست بلکه در فرم است. یکی از این دلایل از نظر من توضیح و تکرار در یک فیلم است و اگر بخواهیم چیزی را بیان کنیم باید تمام جزئیاتش را به تماشاگر نشان دهیم. همین توضیح اضافه ممکن است یک فیلم را مبتذل کند. برهمیناساس سعی کردم از یک قصه تکراری، با فرم خاصی این فیلم را بسازم. مثلا یکی از تصمیمهای من این بود که هیچوقت به آقای صفری (شخصیت اصلی داستان) نزدیک نشوم و همیشه بافاصله به او نگاه میکنم. هیچکدام از ما نمیدانیم در ذهن یک آدم مبتلا به آلزایمر چه میگذرد. هیچکس آلزایمر نگرفته و بعد خوب شود و بعد از خاطراتِ زمانی که به این بیماری دچار بوده صحبت کند. بنابراین ما هیچچیز نمیدانیم. همهچیز تنها براساس حدس و گمان ماست و اطلاعات علم ِ پزشکی. با توجه به تمام این دلایل در کارگردانی این فاصله با شخصیت را برای خودم قائل شدم تا من هم بهعنوان کارگردان در مقابل پرسشی مبنیبر اینکه به چه دلیل به این شخصیت نزدیک نشدی واقعیت را بگویم. بگویم که من هم مثل شما چیزی در مورد او نمیدانم. واقعا از تحلیلهای عجیبوغریب بعضی سایتها و رسانههای جریان خاص تعجب میکنم. فیلم به سادگی، نمایش زندگی معمولی آقای صفری است. البته به نظر من در مواجهه با مخاطب تصمیم سختی بود. بله تصمیم سختی بود اما انتخابم بود. با اینکه شخصیت اصلی قصه مرتکب قتل میشود اما خشونتی که باید، در این فیلم دیده نمیشود. دلیل این تصمیم چه بود؟ بیشتر به این دلیل که آدمی که بهنوعی حواسپرتی دارد و پریشان است خیلی عامدانه به خشونت نمیرسد. نشانههایی در فیلم وجود دارد. دختر صندوقدار یک شرکت هواپیمایی است و از پیرمرد میخواهد مزاحم کارش نشود چراکه درآمدش از کار در این شرکت است. پیرمرد جایی پول میبیند و برای این دختر میآورد چراکه تنها شنیده این دختر به پول نیاز دارد. بنابراین خیلی آگاهانه تصمیم به کشتن کسی نگرفته است. چگونگی قتلی که این پیرمرد انجام داده است اصل موضوع نبود. خشونت در سیر قصه ایجاد میشود. انتخاب نقش اول این فیلم چطور اتفاق افتاد؟ انتخاب یک بازیگر حدود 80 ساله که آداب بازیگری هم بداند کار سختی بود. بازیگران که در این سنوسال هستند برای مخاطب آشنا هستند و من مطلقا نمیخواستم چهره آشنایی استفاده کنم. بنابراین یک مسئله بزرگی پیشروی من بود؛ اینکه شخصی انتخاب شود که هم بازیگری بلد باشد و هم چهره شناختهشدهای نباشد. من و دستیارانم هفتهها و ماهها بهدنبال بازیگری در این سنوسال بودیم و حتی به سراغ بازیگرانی رفتم که در جوانی یکی، دو تکسکانس بازی کردهاند و دیگر مقابل دوربین نرفتهاند. از طریق دوستانم با سورن مناساکانیان آشنا شدم و بهنظرم انتخاب خوبی بود. او تفاوتهای بسیاری با شخصیت صفری در قصه داشت. هیچوقت نقش بلند بازی نکرده بود و بازیگر و کارگردان تئاتر بوده است و در تئاتر جامعه ارامنه کار میکند و در سینما چند تکسکانس بازی کرده در نهایت انتخاب شد و از این انتخاب راضی هستم. شما از معدود کسانی هستید که علاوهبر کارگردانی، تهیهکنندگی هم انجام میدهید البته با یک تفاوت بزرگ از این جهت که اساسا حمایت از آثار مستقل را در اولویت قرار دادهاید و تمامی این فیلمها تا کنون موفقیتهای خوبی کسب کردهاند. کمی از دیگر فعالیتهایتان در سینما صحبت میکنید؟ شخصا علاقهای به تهیهکنندگی ندارم و امتیازی در آن نمیبینم. یعنی تواناییاش را ندارم. تهیهکنندگان خوبی در سینما فعالیت میکنند که کارکردن با آنها لذتبخش است. اما واقعیت این است که تضعیفشدن بخش خصوصی در سینمای ایران آدمهایی از جنس من را وسوسه میکند که به این حیطه وارد شویم. از نظر من وقتی بخش خصوصی ضعیف میشود قدرت ریسک هم به همان اندازه ضعیف میشود و تهیهکنندگان ممکن است چند فیلم جریان اصلی بسازند و درنهایت یک فیلم مستقل یا آلترناتیو یا تماشاچی خاص بسازند. من خوششانس بودم که در هر سه فیلمم تهیهکننده داشتم. اما دوستانی هستند که این شانس را نداشتند تا برای ساخت آثارشان تهیهکنندهای داشته باشند. خوشحالم که تا به امروز فیلمهایی تهیه کردهام که فیلمهای نسبتا موفقی بودند. پریدن از ارتفاع کم، ممیرو، والدراما و حالا گلدان و درخت بلوط و بتادین همگی فیلمهایی هستند که موفقیتهایی داشتند و دیده شدند. در تهیهکنندگی مسیر خاصی را انتخاب کردهام. قطعا اگر بنیاد فارابی از من دعوت کند تا فیلمی را تهیه کنم که در آن ستارههای بسیاری حضور داشته باشند و مثلا تاریخی باشد یا ملودرام جذابی باشد و حمایت مالی هم انجام بدهند، این کار را قبول نمیکنم. من ناگزیر به سمت تهیهکنندگی آمدم تا از تولیدات مستقل سینما حمایت کنم. بودجه هر پنج فیلمی که تهیه کردهام به اندازه دستمزد یک یا چند بازیگر- ستاره در یک فیلم نیست و شاید باور آن برای عدهای سخت باشد. کار در این شرایط حداقلی بیش از هرچیز یک اشتیاق است. واقعیت این است که سینمای ایران نیاز به یک هوای تازه دارد و شاید بتوان پنجرههایی را برای ورود به این هوای تازه گشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.