چگونگی ساخت آهنگهای فضایی
گوشسپردن به موسیقی افلاک
اکرم عظیمی
چندی است که اخبار موسیقی در صفحه علم رسانهها نیز منتشر میشود. اولین خبر علمی-موسیقی، نواختن ساز با استفاده از فناوری خوانش مغز است. «رزماری جانسون»، از اعضای ارکستر ملی ولز انگلیس، 27 سال پس از معلولیت، توانست آهنگی بسازد و آن را اجرا کند. محققان دانشگاه پلیموت و بیمارستان سلطنتی لندن، پس از ده سال تلاش، توانستند مغز این هنرمند را به یک کامپیوتر و یک نرمافزار موسیقی متصل کنند تا او بتواند آهنگش را بسازد و بنوارد. جانسون با استفاده از این روش، روی رنگهای مختلف روی صفحه نمایش (که هر کدام نشانگر نتهای موسیقی هستند)، تمرکز میکند تا آهنگ مورد نظر خود را بسازد. علاوهبر اين در روزهاي اخير، یک مجموعه موسیقی با نامهایی مانند «موسیقی فضا» و «موسیقی واقعی موجود در فضا» منتشر شده است. ناشران این قطعات موسیقی، در توضیح و معرفی این قطعات میگویند اینها، صداهای واقعی ضبطشده در محیط فضاست. عرضه این موسیقی در شبکههای اجتماعی نیز با استقبال کاربران روبهرو شده است. اما از طرف دیگر، برخی دیگر میپرسند مگر در فضا هم موسیقی منتشر میشود؟ اصلا این موسیقی چگونه پدید آمده است؟ واقعیت این است که صدا از ارتعاش یک جسم مادی پدید میآید و برای انتشار آن هم به یک محیط مادی نیاز داریم. یعنی در خلأ یا جایی که هوا نباشد، صدایی هم منتشر نمیشود. در همین زمینه، آزمایشی در کتابهای درسی دوره ابتدایی نیز بود. در این آزمایش زنگی را درون یک محفظه شیشهای مجهز به پمپ خلأ قرار میدادند. تا زمانی که درون محفظه هوا بود، صدای زنگ هم منتشر میشد، اما زمانی که هوای درون محفظه را خالی میکردند، صدای زنگ قطع میشد. با این توضیحات میتوان پی برد این ادعا که فضانوردان آپولو که به ماه رفتهاند، صدای آدمفضاییها را شنیدهاند، بیپایه و اساس است. پس این موسیقیها از کجا آمده است؟ منشأ این موسیقیها متفاوت است. یک نوع از این موسیقیها، آهنگی است که آهنگساز براساس ویژگیهای سیارات نوشته و مانند هر قطعه موسیقی دیگر با سازهای واقعی روی زمین اجرا و ضبط شده است. ایده ساخت قطعات موسیقی براساس ویژگیهای سیارهها، ایده جدیدی نیست و تاکنون قطعات زیادی با الهام از فضا و سیارهها ساخته شده است. یکی از معروفترین این نوع موسیقی، سمفونی معروفی به نام «سیارهها» است که «گوستاو هولتز» در هفت موومان و بین سالهای 1914 تا 1916 ساخته است. این سمفونی براساس ویژگیهای طالعبینی که به هر یک از سیارهها نسبت میدهند، طراحی و نوشته شده است. هر یک از بخشهای آن موسیقی یا هر یک از موومانهای آن را نیز به یکی از اجرام منظومه شمسی نسبت دادهاند. اما نوع دیگری از موسیقی فضایی هم وجود دارد که از آن با عنوان موسیقی واقعی فضا یاد میشود، مانند همین نوع موسیقی که اینبار منتشر شده است. ساخت این نوع موسیقی، تاریخچه کوتاهتری نسبت به موسیقی قبلی دارد. در سال 1992 شرکت موسیقی «لسترلایت رکوردز»، پنج آلبوم به نام «سمفونی سیارات» و با عنوان فرعی «ناسا، ثبتشدههای ویجر» منتشر کرد. برای تهیه این آلبوم موسیقی که آهنگهای آن شامل نواهای ثابتی با تغییراتی در فرکانس بودند (تا حدودی شبیه موسیقیهای آرامشبخش)، از دادههای کاوشگرهای فضایی ویجر هم استفاده شده بود. اما مگر ویجرها، صدای سیارهها را ثبت و ضبط کرده بودند؟ واقعیت این است که ابزارهای مختلف کاوشگرهای فضایی در هر مأموریت، پدیدههای متفاوتی را اندازه میگیرند مانند شدت میدان مغناطیسی یک سیاره یا شدت توفانهای خورشیدی. البته این کمیتها هیچ ارتباطی با صدا و فرکانس و دیگر ویژگیهای صدا و موسیقی ندارند، اما مهندسان میتوانند این کمیتها را به ویژگیهای صدا تبدیل کنند کمااینکه میتوانند در تصویرهایی که از اعماق فضا تهیه کردهاند، هر بخشی را که دارای ویژگی مشخصی است، با رنگ خاصی مشخص کنند، برای مثال جایی که تراکم جرم زیاد است با رنگ آبی و جایی که تراکم جرم کمتر است، با رنگ قرمز نشان دهند. بههمینترتیب میتوان شدت میدان مغناطیسی و تغییرات آن را به صوت تبدیل کرد. بهاینترتیب با تبدیل یک کمیت فیزیک و تغییرات آن به موسیقی میتوان آهنگی پدید آورد، اما نوع پیشرفتهتری از این نوع موسیقی نیز وجود دارد. یک آهنگساز میتواند با انتخاب بخشهایی از این قطعات یا جابهجایی آن و تنظیم شدت آنها (و استفاده از دیگر فنون آهنگسازی)، موسیقی زیباتری پدید آورد. یکی از معروفترین اثرها از این نوع، یک آهنگ ترکیبی است که با ترکیب این اصوات و استفاده از سازهای معمولی و متداول تولید شده است. خالق این اثر دکتر «فیورا ترنزی»، اخترفیزیکدان و هنرمند ایتالیایی است. او با ترکیب صداهایی که از تبدیل کمیتهای فیزیکی ابزارهای علمی فضاپیماها پدید آمدهاند، قطعات شنیدنی تولید و آنها را بارها در کنسرتهای مختلف اجرا کرد. آلبومهای او هنوز هم با استقبال زیادی مواجه هستند و بسیاری او را پیشگام تلفیق موسیقی و ستارهشناسی میدانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.