بازسازی دوران انقلاب با هنر ِ اعتراضی
اتوبوسها با گرافیتی آمدند
مهدی جوانبخت: فرهنگسرای ارسباران در حرکتی هماهنگ با سازمان زیباسازی و سازمان اتوبوسرانی تهران اقدام به تزئین نزدیک به 12 دستگاه اتوبوس با هنر گرافیتی کرده است. شش نقاش تحصیلکرده هم اجرای این کار را بر عهده گرفتهاند. شاید در میان هنرمندان همه رشتههای هنری فقط گرافیتیکاران هستند که علاقهای به امضای آثار خود ندارند. گرافیتی، در ذات خود یک هنر اعتراضی است؛ ازاینرو هنرمندان گرافیتی در سراسر دنیا، اغلب نام و هویت اصلی خود را برملا نمیکنند. اینبار اما شاهد یک استثنا هستیم و شش گرافیتیکار ایرانی بیآنکه پشت نقاب پنهان شوند، با آوردن این هنر روی اتوبوسهای شهری، آن را فراگیرتر کردهاند. لیلا اسلامی، یکی از این شش هنرمند درباره این حرکت هنری به «شرق» میگوید: «اجرای این کار ماحصل جلساتی بود که در فرهنگسرای ارسباران با آقای سلیمانی داشتیم. ایده اصلی کار، بر اساس پیشنهاد من و همفکری شورایی و گروهی امکانپذیر و اجرائی شد. این پرسش که تا چه زمانی روی اتوبوسها تبلیغ سس مایونز و رب گوجهفرنگی ببینیم و آیا نمیتوان جز تبلیغ یک کالا روی اتوبوسهای شهری یا حتی ماشینها طرح و رنگ بهتری را دید، ما را به این سمت، سوق داد که به بهانه دهه فجر و با رویکرد بازسازی دوران انقلاب، به زیباسازی شهر کمک کنیم». اسلامی درباره نگاه خود و همکارانش در این پروژه اضافه میکند: «برای ما مهم این بود که بهلحاظ چینش هنری و حفظ تعادل نور و رنگ در گرافیتی به طراحی این اتوبوسها بپردازیم. ما نگاه مطلق را از خود دور کردهایم و به نظرم موضوعیبودن و سفارشیشدن کار از ارزش گرافیتی ما کم نمیکند. ما گرافیتی را ابزاری برای کار هنری خود کردیم و کوشیدیم به آن زبان معاصری بدهیم». محمود حضرتی، دیگر هنرمند گرافیتی، میگوید حالوهوای اجرای این کارها بازسازی سالهای پیش از انقلاب است و آنچه در آن سالها روی دیوارهای شهر دیده میشد؛ از شعارنویسی گرفته تا چاپ عکس امام با شابلون و کلیشه روی دیوار. او اضافه میکند: «نفس هنر گرافیتی جوشش هنرمند بدون واسطه نظارتی است. یک نوع انتقاد یا اعتراض به یک جریان خاص که میتواند اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی باشد، اما در این کار ما به جنبه اعتراضی گرافیتی نظر نداشتهایم، بلکه هدف اصلی ما زندهکردن فضای انقلاب برای مردم است، بهویژه نسلی که انقلاب را ندیدهاند. شاید این کار یک گرافیتی مدرن نباشد، اما از تکنیک گرافیتی برای انجام آن استفاده کردهایم. پس نباید منتظر کاری مثل کارهای Banksey باشیم». عرفان شهیاد، دیگر هنرمند شرکتکننده در این پروژه معتقد است هنر گرافیتی در ایران همراه با جریان انقلاب شکل گرفت: «درواقع گرافیتی ابزاری هنری در دست مردم بود که پیغام خود و انقلاب را به دیگران بدهند. برای نمونه، شعارنوشتههای روی دیوار و طرحهای شابلونی، از این دست فعالیتها بودند. چون گرافیتی در ذات خود یک زبان انتقادی ولی پنهان دارد و این خصوصیت هنر گرافیتی به مردم کمک کرد تا بتوانند به هدفشان؛ یعنی انقلاب برسند. هدف ما هم بازسازی حسوحال آن روزها بود با رویکردی بهروزتر و ساختارمندانهتر. حمید سالاری، درباره جزئیات این پروژه چنین میگوید: «12 اتوبوس را به نیت دهه فجر با گرافیتی تزئین کردیم. امکانات بسیار کمی داشتیم، اما در پایان نتیجه بسیار خوبی گرفتیم. هنر گرافیتی برای ما ایرانیان یادآور روزهای انقلاب است. این هنر به حتم بازتاب اعتراض آن دوران بوده؛ گرافیتی در آن روزگار نمود اجتماعی و سیاسی داشته و مردم خیلی خودجوش آن را انجام میدادند اما ما آن را از حال اعتراضی خارج کردیم و با دو رنگ سیاه و سپید و با یک ترکیببندی مدرن این کار را به سرانجام رساندیم. ما نمیخواستیم بر اساس یک جریان خاص کار کنیم و اصولا هنرمند نباید متکی به ایدئولوژی خاصی باشد. برای هنرمند گرافیتی رساندن پیام اثر به مخاطب در کوتاهترین زمان و به سادهترین شکل ممکن بسیار اهمیت دارد. همانطور که او هنگام خلق اثر باید در کمترین زمان و با بهترین کیفیت کار خویش را انجام دهد. فکر میکنم ما هم همین کار را کردیم. ما فقط پیامدهنده بودیم». اما موحد بیرانوند درباره نحوه اجرای این کارها بر بدنه اتوبوسها میگوید: «ایده اصلی کار در جلساتی که در فرهنگسرای ارسباران داشتیم، بین گروه ما که نامش Auto Art است و آقای سلیمانی شکل گرفت. نحوه اجرا هم به صورت کلیشه و شابلون بود، مانند آن چیزی که در زمان انقلاب روی دیوارهای شهرها به چشم میخورد. ما عکسهای تظاهراتها و برخی مطالب مهم روزنامههای آن زمان را با لیزر برش دادیم و به شکل سیاه و سپید اجرا کردیم. برای خود من این کار بسیار نوستالژیک بود. در کل گرافیتی سرعت زیادی در انتقال مفاهیم دارد و همیشه هم یک کنایه پنهان درون خود دارد که همان پیام اصلی گرافیتی است و به همین دلیل است که لفظ گرافیتی را نمیتوان دولتی کرد. گرافیتی با توجه به قدمتی که دارد، به شکل خودجوش از بین خود مردم بیرون آمده است و مردم هم در جریان انقلاب نشان دادند تا چه حد میتوانند با این هنر ارتباط برقرار کنند؛ هرچند بعد از انقلاب این هنر به فراموشی سپرده شد. به اعتقاد مهدی سلطانی، هرجا که خبری نمیتواند رسانهای شود، گرافیتی وارد میشود و پیام خود را میدهد. این هنرمند البته به وجه دیگری از این هنر هم اشاره میکند: «متأسفانه گرافیتی امروز به شکلی رادیکال درآمده و با سیاستهای دولتها سازگاری ندارد. به همین دلیل هم هر روز بیشتر از دیروز به سمت هنر زیرزمینی گرایش پیدا میکند، اما کار ما دنباله این رویکرد زیرزمینی و هنر رادیکال نیست. ما در پی بازسازی روزهایی از تاریخ این کشور بودیم که گرافیتی همراه با مردم بود، چه تصویر یک دستِ خونی باشد و چه شعارنوشتههای انقلابی، اتوبوسهای شهری بهترین فضا را برای این کار دارند که بتوان پیغام گرافیتی را در کمترین زمان به مخاطب منتقل کرد. ما تلاش کردیم ارزشهای این هنر را به عموم مردم یادآوری کنیم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.