دیروز نان نداشتیم
داستانهای جنوبی «اندوهان اژدر»، مجموعه داستانی است از ابراهیم دمشناس که امسال از طرف نشر روزنه به چاپ رسیده است. این مجموعه شامل شش داستان است به نامهای «اسم دیگر اعظم»، «آب روی تف»، «حیات زمینا»، «تکرار»، «بینام، گذاشتن و نگذاشتن، آیا» و «محرمانه پرسشهایی درخصوص الوان حقیقت». جنوب، که زمینه رویدادهای داستانهای مجموعه «اندوهان اژدر» است، یکی از عواملی است که حضور آن داستانهای این کتاب را به هم پیوند میدهد و آنها را در عین استقلال بهصورت یک کل درمیآورد، چنانکه در توضیح پشت جلد کتاب نیز به همین موضوع اشاره شده است. در این توضیح میخوانیم: «برای آدمهای بر و بوم اندوهان اژدر، قصه از آنجا آغاز میشود که کسی یا چیزی، غصه میشود: فلانی هم غصهای است. آنجا که بحرانی همه چیز را در خود فرو میبرد و دیگر، آدمها همان نیستند که بودند. داستانهای این مجموعه در پی آن نبودهاند که مجموع شوند؛ ازاینرو، هرکدام از آنها به لحاظ نوع تخیل، زبان، روایت و آدمها سر پای خود ایستادهاند و در عین چندگانگی نشاندهنده جابجایی آدمهاییست که رو به زوال دارند؛ افزون بر این، بوم داستانها، جنوب ایران عنصریست که داستانها را مجموع میکند تا نشانگر زوال آن زمین نیز باشد». آنچه در پی میآید سطرهایی است از داستان «آب روی تف» که دومین داستان کتاب است: «آفتاب بالای بالا آمده، من روبهروی اتاق توی کوچه ایستادهام توی حیاط که افتاده توی کوچهای که حیاطمان را بلعیده. کلیدپیچ توی دستم عرق کرده، میان هشتاد و یک دستم خطی مارپیچ افتاده، پر از سیلاب عرق، اگر جسارت آن را داشتم خودم را دست آن سیلاب میدادم. دیگر توانایی آن را ندارم، دیدار آن کابوس آشوبگر، انگیزهای به من بدهد که در ناتوانیام بگندد. ساعت را از روی مچم باز کردم توی جیب گذاشتم. از زنگ در خانه مرا صدا زدند. گفتم: شما بفرمایید من کار دارم حالا. هرچه باداباد کلید را توی قفل پیچاندم نه آفتاب امان میداد نه آنها. اتاق تاریک بود. پنکه را روشن کردم تلقتلق چرخید و هوا را تازه کرد نیمدری را باز کردم. توی تاقچه روبهروی نیمدری زنبیلی بود زنبیلی بود که مادرم نانهای خانگی را آنجا میگذاشت. آن را پایین آوردم سرش را برداشتم. آنقدر توی زنبیل بود که امروز و فردا گرسنه نمانم. نانی تا شده برداشتم چند کله خرما لای آن بود. چارزانو نشستم نان و خرما را روی پاهایم گذاشتم و لقمه کردم. خرما هسته نداشت شیرین بود به موقع داشتم میخوردم. لقمههای بعدی هم شیرین بود هم ردی از شوری و تری داشت خرماها هسته نداشت من یادم رفته بود دندانهایم چندتایی شکسته، چندتایی را کرمخورده. دستانم را بردم چشمانم را مالیدم و دست توی صورت کشیدم. خوردن دستپخت مادرم اشتهایم را باز کرد. نان تا شده دیگری برداشتم و بوییدم بوی شیرینی از آن بلند نمیشد. تای نان را باز کردم گوشت بود، از آنها که پس از خوردن نمیشود یعنی آدمی نمیتواند استخوانشان را دور بیندازد. با زبان و لپهام ذرههای باقی نان و خرما را میمکیدم و دهانم از شیرینی پر آب میشد که انگشتری پدرم را شناختم خونی بود، از مچ بریده بودند. از دهان تا معدهام زهر دوید. دست را برگرداندم کفاش دو چشم باز و بسته کشیده بود و انگشتِ شهادتش، جوهری بود به رنگ آبی. چه را گواهی داده، نمیدانم». از ابراهیم دمشناس، پیشتر مجموعه داستانهای «نهست» و «دل و دلبری» منتشر شده بود که از این میان، «نهست» در چهارمین دوره جایزه گلشیری، جایزه بهترین مجموعه داستان اول را از آن خود کرد.
نامه در نامه از ابراهیم دمشناس، همچنین امسال رمانی هم بهنام «نامه نانوشته» از طرف نشر بوتیمار منتشر شده است. این رمان که نخستین رمان منتشرشده از ابراهیم دمشناس است، ساختاری نامه در نامه دارد، به این صورت که پدربزرگی برای نوهاش نامهای مینویسد و در این نامه، نامههایی دیگر نیز نقل میشوند که نامههایی هستند که بین پدربزرگ و فرزندش در زمان جنگ رد و بدل میشده است. آنچه در پی میآید سطرهایی است از این رمان: «آنچه من از نامهنگاریهای بومصطفی آموختم، نه هنگام تقریر که هنگام نسخهبرداری بود، برای همین بود که اگر نامه تقریرش نیمساعت طول بکشد، نسخهبرداری از آندو بیشتر طول میکشید، زیر و بم کلمات را کشف کردن، هیجانی کمتر از کشف قارهای جدید نداشت و حکم نقشه راه داشت برای نوشتن. البته میدانم نسل پراتیک خواهد نوشت من تجربهای از کشف قارهای جدید ندارم. پس قیاسم پا را بیشتر از آن طوطی فرانگذاشته. پس از چه حرف میزنم؟ پسین آن روز قرار بود برای لفته نامهای به ثبت احوال بنویسیم و فقدان شناسنامهاش را اعلام و تقاضا کنم با توجه به در پیش بودن انتخابات و توزیع سری کوپنات و مهمتر از آن، اقدام به امر خیر هرچه سریعتر به صدور المثنا اقدام فرمایید؛ اما هیجانات نامه تافلا هر قراری را با آتشزنه شتاب پدربزرگ در خاطرم دود کرد. بیهیچ جیره و مواجبی اوقاتتلخی کرد و چند حرف هم بارم کرد. گفتم باشد صبح اول وقت که خواست به اداره برود بیاید نامهاش را بگیرد. دوره، دوره پراکندگی بود. همسایهای داشتیم که برادرش بندرعباس بود خواهرش شیراز، خواهر دیگرش اصفهان، برادر ناتنیاش تهران، اما پدرش ترجیح داده بود توی حصر آبادان بماند؛ تازه بچهاش که داماد میشد میرفت بوشهر لنگر میانداخت. همیشه نامه داشتند و نامه میدادند، لفته را که راه انداختم من و پدربزرگ و نازو افتادیم به بخت نان گرمه کنجدی که او آورده بود با پنیر و چای کوپنی اما دیروز نان نداشتیم؛ آردمان تمام شده بود و صف نانوا به من که رسید نان تمام شد. یکی هم برای مادرم کنار گذاشتم. در سرا باز بود مامان سوری تو آمد سلام و احوالپرسی کرد. بومصطفی از او خواست لقمهای بزند. نگفت نه. یکدست دیگر که چای خوردیم سراغ فلا را گرفت. گفت به آنها سلام رسانده است. صورت نازو جمع شد، فکر میکرد زن هنوز میخواهد دخترش را عروس پدرم کند. بومصطفی او را گرم میپرسید. بالاخره غرض از مزاحمت را گفت. مدرسه که چیزی یاد نمیداد، از پیرمرد خواست چندتا سرمشق به نوهاش بدهد بلکه بتواند چند خط نامه بنویسد...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.