راه باریک به آموزشوپرورش
محمدهادی محمدی
سال 94 روی پیشخوان کتابفروشیها کتابی نشست با نام «بازخوانی پائولو فریره، روایت ناصر یوسفی». برای کسانی که فریره را و در کنار آن یوسفی را میشناسند، جالب بود که بدانند نگاه کسی که چند دهه است در آموزشوپرورش ایران میکوشد یک راه باریک برای آموزشوپرورش جایگزین باز کند، به فریره چگونه نگاهی است. فریره در جهان تعلیم و تربیت و سوادآموزی یک غول است. از آن غولهای دوستداشتنی که از اندیشه و سخنش گوهر میبارد. آموزشوپرورش ما با این غولها رابطهای ندارد، چون جایی برای آنها دیده نشده است. دستکم در کتابهای تربیت معلم اشارهای به نام و کار آنها میشود و نمود آنها در نگرش آموزشی و پرورشی ما دیده نمیشود. در کنار آن فریره سالهاست در جامعه ما حضور دارد و البته با تفکر ترجمهای. تفکر ترجمهای بخش برجسته و بزرگتر ساخت فکری ما را میسازد؛ یعنی ما اندیشههای دنیای غرب و فراتر از آن جامعه جهانی را میشناسیم، اما چون ترجمهمان ناتوان و ناکارا بوده است، این اندیشهها بهدرستی به جامعه ما منتقل نمیشود. آسیب دیگر تفکر ترجمهای که به طور مطلق روی فضای آکادمیک ما سایه انداخته است، تولید متفکر نازاست. این متفکران تا زمانی که از دیگری سخن میگویند، میتوانند سخن بگویند، اما هنگامی که به خودشان میرسد، گاهی از سادهترین استدلالها هم در میمانند. در بازخوانی پائولو فریره، ما با متفکری روبهرو هستیم که در همان آغاز صادقانه میگوید به سبب پیچیده و چندلایهبودن اندیشههای فریره، این غول تعلیم و تربیت و روانشناسی، در ایران ناشناخته مانده است. چون برگردان کار او هم آسان نیست، خود به بازخوانی اندیشههای فریره پرداخته تا اهل فن و علاقهمندان را با دیدگاههای او آشنا کند. چیزی که کتاب را از همان آغاز از روایتهای ترجمه جدا میکند، نثری روان است. زبان فارسی پالوده به شما این امکان را میدهد که از خراشهای ذهنی برآمده از ترجمههای نامفهوم گذر کنید و بر خود روایت تمرکز کنید. یوسفی در روایت خود به دنبال کشف یک روانشناس انسانگراست؛ یعنی او از همان آغاز میگوید میخواهد این اندیشهمند شناختهشدهتر بهعنوان نظریهپرداز تعلیم و تربیت را از جنبه دیگر بشکافد یا کشف کند. فریره از دیدگاه یوسفی یک روانشناس انسانگراست که بیش از همه از اریک فروم تأثیر پذیرفته است و انسان و پرداختن به جایگاه انسان برای او بسیار اهمیت داشته است. پس از نگاهی به زندگی فریره، نویسنده به سراغ چهرههای فرهنگی تأثیرگذار بر او مانند چهگوارا، ژان پل سارتر و هربرت مارکوزه میرود و آنگاه پس از این پیشدرآمد با این پرسش که «آیا آزادی ترسناک است؟» به درون اندیشههای فریره شیرجه میزند. خوانش متفاوت از یک کتاب که تفکر بر آن حاکم است، در حقیقت از این فصل شروع میشود. «فریره یک پرسنده واقعی است و همواره پرسشهای کوبنده خود را با مخاطبان در میان میگذارد. او بخشی از اندیشههای خود را با این پرسش آغاز میکند: آیا آزادی ترسناک است؟ او نمیپرسد، آزادی خوب است، آزادی را دوست دارید، یا با آزادی چه کار میکنید». از این پس شما گامبهگام با کتاب پیش میروید و در هر گام چیز تازهای از فریره یا بازخوانی فریره میآموزید. پس از بحث اول به موضوع انسان کیست و انسان چیست و در بخشهای بعدی به تمرین آزادی و آموزش در بستر زندگی میرسیم. در هرکدام از این بخشها ریزبهریز اندیشههای این متفکر بزرگ کاویده میشود و دیدگاه فریره از نگاه یوسفی تبیین میشود. در این جستار کوتاه بیشتر از این نمیتوان درباره ویژگیهای این روایت سخن گفت، اما از نگاه من که خود دستی در موضوع آموزشوپرورش جایگزین با رویکرد ادبیات کودکان دارم، خواندن این اثر برای همه آنها، بهویژه آموزگاران و کارشناسان آموزشوپرورش و مربیان کودک و ادبیات کودکان و... که میخواهند نگاه و نگرش انسانمدار و انسانگرا را به کودک و خود انسان به مفهوم کلی بشناسند، لازم است. گاهی میشود خیلی ارزان و آسان با اندیشههای بزرگ آشنا شد، این یکی از آن موارد است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.