تأملی در برنامه ششم و سرمایه اجتماعی
مرتضی ظفرزاده -کارشناس مدیریت فرهنگی
توسعهیافتگی، صرفنظر از هر قرائتی از آن، امر دشواری است؛ چون در ذات خود از مسیر غلبه بر بسیاری از «وضع موجودها» میگذرد. «وضع موجودها»یی که اینرسی فراوانی برای بقا دارند. توسعه، امری بینالاذهانی و سیال است که در هر مرحله (از طراحی تا اجرا و بازخورد) مدام شکل عوض میکند و در قالبی نو ظاهر میشود و در مسیر توسعه هر مرحلهای پس از تحقق، به یکی از همان «وضع موجودها»یی تبدیل میشود که باید تغییر یابد. اگرچه برنامهریزی برای توسعه با هدفگذاری آغاز میشود، «اهداف» برخلاف آنچه در نگاه اول به نظر میرسد نقاطی ثابت و در دسترس نیستند، بلکه مدام درحال تغيیر شکل و وضعیتاند.
با این وصف، دستیافتن به اهداف متغیر نیازمند تحرک و تلاش مضاعف است. تمرکز و رصد مستمر و سنجشهای دائمی و شروعهای تمامنشدنی، تنها راه تحقق اهدافاند و این امر مستلزم داشتن انرژی، انگیزه و روحیه خستگیناپذیر در کسانی است که دستاندرکار این فرایند انرژیبر و دشوارند. اجرای موفق برنامههای توسعه در هرجای دنیا، نیازمند فهم و درک مشترک و توافق بر معنا و مفهوم توسعه و ازسویی اتحاد و انسجام و عزم و اراده منسجم و هماهنگی و خستگیناپذیری در تصمیمسازان، مدیران و مجریان است؛ همان چیزی که در ایران نقطهضعف اساسی و سستترین حلقه زنجیر است. برنامهریزی در ایران فرایندی سترون، محدود به جلسات و جداول و احکامی است که فقط قابلیت خواندن از سوی نویسندگانش را دارد و سند برنامه مجموعهای ناخوانا و دیرفهم برای بدنه دولت و نهادهای خارج از آن است. درصورتیکه برنامه توسعه، بهمثابه عهدی ملی برای همه مجریان و دستاندرکاران در همه سطوح است که باید مشارکت جدی در تبیین دقیق و درست وضع موجود و همچنین مشارکت فعال و مؤثر در هدفگذاریها داشته باشند تا برای رسیدن به اهداف، همراستا و همجهت شوند و در مسیر اجرا با تعهد و پایبندی کامل به جهتگیریهای کلان، مستمرا مسیر حرکت و اجرای برنامه را تا تحقق اهداف تعقیب و پیگیری کنند؛ درغیراینصورت، اجرای برنامه فرایندی ملالآور و نامفهوم برای سطوح درگیر در اجرای آن است که عدم همراهی و تلاش آنها را به دنبال خواهد داشت. هرچند گفته میشود تصویب برنامه ششم توسعه پس از انقلاب به تعویق افتاده اما با اینکه دولت بهدلیل رفتار خردمندانه و جلب اعتماد متخصصان و کارشناسان در حوزههای مختلف، فرصتهای بسیاری برای طراحی و اجرای برنامهای متفاوت و کارآمد دارد، به نظر میرسد کماکان، در بر همان پاشنه سابق میچرخد. در موقعیت کنونی، اگرچه شرایط پسابرجام و ارتباطات بینالمللی افق روشنی برای بسترسازی مناسب اجرای برنامه ششم توسعه در بعد بیرونی را بهوجود آورده، بسیاری شاخصهای اجتماعی، بهدلیل رفتارهای نادرست و مخرب دو دولت گذشته، نشانگر خوبی برای بالابودن سرمایه اجتماعی کافی برای آغاز اجرای این برنامه در کشور نیست. درواقع اجرای برنامههای توسعه در هر کشوری ارتباط مستقیمی با وضعیت سرمایه اجتماعی در آن کشور دارد. سرمایه اجتماعی، سوخت موتور توسعه در کشور است و نیز عامل انگیزه بخش و پیشران نهادها و دستگاههای اجرائی و متخصصان و کارشناسان برای برنامهریزی و اجرای آن. دولت در شرایطی برنامه ششم را به مجلس ارائه کرده که توانسته است با رفتار عقلانی در حوزه بینالمللی آرامش و امید را به بخش مهمی از کشور بازگرداند؛ اما ارتباطات ساختاری و رسانهای دولت با نهادهای اجتماعی مؤثر مثل دانشگاهها، بخش خصوصی، اتاقهای بازرگانی و انجمنها و صنوف و سایر سطوح اجتماعی بهویژه در مراکز استانها و شهرستانها هنوز در نقطه مطلوبی قرار ندارد. از آنجاییکه یکی از بزرگترین آفات و آسیبهای برنامهریزی در کشور، الزام به «برنامه جامع» و بیتوجهی به برنامهریزی در سطح محلی و منطقهای است، تمرکزگرایی از مهمترین دلایل پیشرفتنکردن برنامهها در سالهای گذشته بوده است. برنامهریزی محلی و منطقهای نیز ازجمله امور مهمی است که رابطه وثیقی با سرمایه اجتماعی دارد. بیاعتمادی به توانایی و درک درست کارشناسان مناطق، با تعریف مناطق همگون و مشترکالمسائل و منافع شامل یک یا چند استان... ... ازجمله دلایل تشدید رابطه مرکز- پیرامون در طراحی برنامههای توسعه کشور بوده است که خود بهعنوان یکی از عوامل کاهنده سرمایه اجتماعی در ایران عمل کرده است. با این اوصاف، بهتر است دولت یازدهم با تأمل بیشتر در درک شرایط انگیزشی و توجه کافی به بخش مقدمات و زیرساختهای اجرای برنامه توسعه در کشور، در گام اول بتواند ارتباط ساختاریافته و ارگانیکی با لایههای مؤثر در کل کشور را بهوجود آورده و سپس با بازخوانی فرایندهای مشارکتمحور، رویکرد برنامهنویسی متمرکز را به برنامهنویسی غیرمتمرکز و محلی تبدیل کند. به شکلی که در برنامه ششم توسعه با توزیع قدرت در سطوح منطقهای، زمینه ارتقای سرمایه اجتماعی در خلال طراحی و اجرای برنامه بهوجود آید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.