|

بیداری در سایه جنون

رضا آشفته: «هملت» توماس اوسترمایر، یکی از درخشان‌ترین آثار نمایشی است که در تالار وحدت اجرا شده است. اگر بپذیریم پس از انقلاب همواره با حضور آلمانی‌ها بیشترین تأثیر شامل حال تئاترمان شده، این حضور را باید پر رنگ‌تر از پیش برای حال خوش تئاترمان در نظر گرفت. اگر روبرتو چولی از سال 77 در جشنواره تئاتر فجر حضور یافت و مباحث بازخوانی و دراماتورژی پس از آن در تئاترمان پررنگ‌تر شد، باید پذیرفت او بسیار تأثیرگذار بوده است؛ حال با هر رتبه‌ای که در تئاتر جهان دارد. شاید بیشترین تأثیر را از «باغ آلبالو»، «پینوکیو»، «کاسپار»، و... و دیگر آثار چولی گرفته باشیم. پس از او نیز در سال 80 کلاوس پیمان با نمایش «ریچارد دوم» آمد که او در ادامه سنت نمایشی آنسامبل برلین کارش را به تماشا گذاشت که درواقع این تئاتر برای برتولد برشت است و هنوز هم راه و نگاهش در این تئاتر تداوم دارد. او سال 86 یک‌بار دیگر با نمایش «ننه دلاور و فرزندانش» آمد که این‌بار در این کار تحولاتی در نگاه برشت مشهود و البته باز هم تأثیر‌گذار بود. دراین‌بین یک کارگردان دیگر هم به نام دیتر کومل به ایران آمدورفت داشت که او هم به‌گونه‌ای دیگر تأثیرگذار بود. حتی پیتر اشتاین معروف هم برای روخوانی فاوست به تهران آمد و هر چند اجرائی از او را به مفهوم حقیقی‌اش ندیدیم و اینکه قرار بود کار مشترکی را هم انجام دهد که سنگ‌اندازی‌های زیاد مانع از تحقق این آرزوی بزرگ شد. اما این‌بار هملت از اوسترمایر آمده است که تهران را با دگرگونی‌های فکری و شکلی مواجه کند و تئاتر ما نیازمند چنین خانه‌تکانی‌ای بوده است برای آنکه در مسیر آزمون و خطاها، انحرافات و انحطاطات و زیاده‌روی‌هایی صورت گرفته که با این نوع آثار، این سوءتفاهمات هم برطرف خواهد شد. اعتبار تئاتر آلمان نمایش هملت را باید به اعتبار تئاتر آلمان و اسم‌ورسم توماس اوسترمایر دید؛ هملتی که به لحاظ عقلانی و در عین حال شهودی، بسیار تأثیرگذار است و می‌خواهد ما را متوجه پرسش‌های اساسی بشر کند. اینکه در پایان نمایش، «هملت» میان تماشاگران می‌آید و دو پرسش اساسی را مطرح می‌کند، درواقع آنچه باید ماحصل این اجرای آلمانی باشد، در یافتن پاسخ برای این پرسش‌هاست و البته یک نکته شهودی که در زیر متن وجود دارد و درادامه به آن هم اشاره خواهم کرد؛ پرسش اول این است: آیا هملت به لایرتیس برادر افلیا ظلم کرده است؟ برخی آره و برخی نه می‌گویند و پاسخ هملت این است که به هیچ‌وجه ظلم نکرده؛ چون او دچار جنون بوده و در این وضع و حالت نمی‌تواند ظلم کرده باشد، چون بر پایه عصبانیت بی‌دلیل آن اتفاقات را رقم زده است؛ اول اینکه افلیا را از خود به نام روسپی رانده و پیشنهاد کرده به صومعه پناه ببرد و دوم اینکه فکر کرده به جای پلونیوس درواقع عمویش در صحنه گفت‌وگو با مادر، گوش ایستاده است و او به‌اشتباه تیراندازی کرده اما پدر افلیا از پای درآمده و مَخلص کلام اینکه، هملت بی‌گناه است. دومین پرسش این است که پس مقصر کیست؟ بازهم باید به این پرسش پاسخ اساسی داد و شاید عمو پلیدترین آدم این جمع باشد که با دسیسه‌هایش، زمینه همه رویدادها و درواقع قتل‌ها را فراهم کرده است، حتی در صحنه پایانی لایرتیس و هملت هم یک دسیسه است، عمو شمشیری را آلوده به زهر کرده و همچنین گیلاس مشروبی را هم سم‌آلود کرده است که در این کارزار، هملت، لایرتیس را از پای در می‌آورد و برعکس لایرتیس هم موجبات قتل هملت را فراهم می‌کند و گرترود مادر هملت هم به‌اشتباه و در اصل به جای هملت، گیلاس را سر می‌کشد و همگی می‌میرند و البته پیش از مردن نیز لایرتیس از دسیسه عمو می‌گوید و هملت در آخرین هجمه‌اش شمشیر آلوده را در سینه‌اش فرو می‌کند و همه می‌میرند. تنها یک شاهد می‌ماند که گواهی دهد به همه رویدادها و مرگ‌ها که چگونه و در چه حس و حالتی اتفاق افتاده است. این شاهد، «هوراشیو» دوست صمیمی هملت است که در ابتدا او را نسبت به حضور روح پدر آگاه می‌کند و بعد در همه مراحل همراهش می‌ماند تا از گزند آفات در امن‌وامان باشد. این شاهد درواقع همان شهود صحنه را بیدار می‌کند. اینکه ما نیز در مقام تماشاگران تنها شاهد زنده این همه مرگ و سقوط انسان خواهیم بود و برایمان درک شهودی و مکاشفه معناگرایانه‌ای را رقم خواهد زد. این همان حس روشنگرایانه است که بیداری را ممکن می‌کند. ما به تئاتر می‌رویم که بیدار و روشن شویم و به‌گمانم این حس با یک پرسش همراه می‌شود که اگر عموی هملت مقصر نیست، بنابراین مقصر کیست؟ این همان حلقه مفقوده‌ای است که چون رازی جاودانه زندگی آدمیان را دربر گرفته. انسان پیوسته به دنبال انتقام بوده است. این همان دلیل زنجیرواری است که ما را به گناه نخستین ابوالبشر گره می‌زند. البته این انتقام ریشه در قتل هابیل به دست قابیل دارد و این برادرکشی نسل اندرنسل به ما رسیده و معاصر‌سازی نمایش هملت دقیقا برای پرداختن به چنین موضوعی است که همواره تکرارپذیر بوده است. این حس شهودی است که ما را در ناخودآگاه روشن‌شده‌مان نسبت به درک این حقیقت تلخ، روشن می‌کند که اگر در جایی از این کشتارهای به‌هم‌پیوندخورده، گذشتی باشد، آنگاه برای همیشه تکرار گناه متوقف خواهد شد وگرنه در زنجیره انتقام همچنان راه برای کشتن بعدی باز است و... . بیگانه‌سازی برشت شیوه اجرا برشتی است و بیگانه‌سازی می‌شود که ذهن آمادگی پیدا کند برای استدلال‌کردن و قرار است واکنش تماشاگر عقلانی باشد و به‌گونه‌ای اجرا پیش می‌رود که وجه دیگری هم به آن افزوده شده که وجه شهودی است، اما وجه حسی مانند شیوه برشت در آن کور است. نمایاندن تئاتر، نخستین اصل است برای اینکه ارتباط حسی قطع شود چون همه می‌دانند با یک تئاتر همراه خواهند شد. دومین رکن، بیگانه‌سازی و فاصله‌گذاری است که بارها با حضور بازیگر اصلی در میان جماعت با شوخی و گاهی نیز طرح پرسش انجام خواهد شد. بنابراین هملت، نمایشی است که ما را متوجه خودمان می‌کند چنانچه در جایی از اجرا هملت رو به تماشاگران می‌گوید الان در میان ما جانیان زیادی هستند که خودشان را در تئاتر پیدا می‌کنند و درست اشاره به اجرای تئاتری است که او در نظر گرفته تا واکنش عمویش را نسبت به صحنه قتل ساختگی‌ای که در آن در گوش مرد پادشاهی زهر ریخته می‌شود، ببینند، یعنی ما نیز باید در این فاصله‌گذاری التفاتی به رنج‌ها و جنایت‌هایی که در حق دیگران روا داشته‌ایم، کنیم. درواقع همه ما گناهکاریم و روان رنجور ما ریشه در این دارد که دیگران را آزار و اذیت می‌کنیم. حتی شده است در حد یک زیرآب‌زنی باشد یا غیبت و تهمتی که گاهی مثل نقل‌ونباتی است که خورده باشیم! در شیوه برشت ارتباط منطقی و عقلی حرف اول و آخر را می‌زند اما باید بدانیم او متأثر از تئاتر شرق است و در این نوع تئاتر، ارتباط شهودی حرف اول و آخر را می‌زند بنابراین گاهی در رویارویی این دو نظرگاه، وجوه شهودی نیز در اجرا رخنه می‌کند و در اینجا مرگ موضوعی است که از ابتدا تا پایان دربرگیرنده حقیقتی متافیزیکی است و از سوی دیگر هم در این اجرا جهان‌بینی مسیحایی مانند نگره خود ویلیام شکسپیر در اجرا بارز است و سمت‌وسوی حقیقی به ماجراها می‌دهد، یعنی نگاه مارکسیستی برشت پس زده می‌شود و ما با جهانی آغشته به متافیزیک و باورمندی‌های معنوی همسو می‌شویم و بنابراین جایی برای نگاه شهودی در اجرا باز شده است. درواقع ما هم کشف می‌کنیم و اسیر حرف‌هاي تک‌سویه و تک‌ساحتی نخواهیم شد و مانند سقراط‌ زایشی در این کشف حقایق انجام خواهد شد. قابله اثر نمایشی است و البته بارورسازی هم در برخورد با همان اثر صورت گرفته و ذهن ما لبریز و حامل تفکری است که باید در لحظه اوج و شکوفایی تفکر زایمان صورت گیرد. ما با تفکرات چندسویه، تالار وحدت را ترک می‌کنیم و این می‌شود سرچشمه جوشانی که تئاتردیدن را مانند آیینی کهن می‌نماید که در آن تزکیه نفس اتفاق می‌افتد و ما لبریز از معنا، در تکاپوی زیستن برخواهیم آمد. چنانچه بودن یا نبودن؛ مسئله این است و ما بودن را با تفکر عالی به رستگاری انسانی در امور دنیوی گره خواهیم زد. شاید برخی، با شوخی‌ها و بدوبیراه‌گفتن بازیگر نقش «هملت»، ارتباط برقرار نكرده باشند؛ اما بداهه‌گویی‌هایش دلالت بر جنون هملت می‌کرد و او می‌خواست ما را متوجه این جنون کند و در جنون هیچ اتفاق خوشایندی وجود نخواهد داشت. تلفیق شیوه‌های مدرن و کهن هملت برخلاف آنچه تاکنون دیده‌ایم، با نگاه نوآورانه و تحلیل‌های روشنگرانه و تلفیق شیوه‌های مدرن و کهن در هم آمیخته شده است و به‌گونه‌ای یک تئاتر پسامدرن می‌نماید که می‌خواهد ما را با مواجهه تازه‌ای در تئاتر آشنا کند. هملت را باید آمیزه کهن و مدرن، چه در نگاه و چه در تکنیک، قلمداد کرد و برای همین است که لذت بیشتری از آن می‌بریم و قدردان این اجرا خواهیم بود برای اینکه توانسته ما را متوجه اتفاقات بایسته‌ای کند که کماکان چون تئاتر باستانی‌ای که برگرفته از آیین و مناسک مذهبی است، ما را به تزکیه روح و روان فرامی‌خواند. تئاتر همواره کارکرد مهمی داشته است و برای همین هم در تلاطم رسانه‌ها و هنرهای نمایشی مدرن مانند سینما و ویدئو، همچنان رونق دارد و بیشتر از آنها، به لحاظ کیفی و کارکردی، بر روان مخاطبانش تأثیر می‌گذارد. چنانچه چنین تأثیری در هملت قابل ملاحظه است. «هملت» نمایش تلفیقی است و در آن شیوه برشت که متأثر از اُپرای پکن است، وجود دارد، به‌اضافه ویدئو که شکل تازه‌تری به اثر می‌بخشد و در جای‌جای نمایش، مدام حضور ویدئو پررنگ است. درواقع ما متأثر از این بیان دوگانه خواهیم شد؛ اول در صحنه حضور زنده نقش‌ها، کنش‌ها و واگویه‌ها شکل می‌گیرد و بعد تصویر با واسطه ما را متأثر می‌کند از آنچه باید ما را به جای دیگری رهنمون کند، یعنی نفوذ در زیر لایه‌های متن و یافتن فرامتن است که در این شیوه تلقین‌گرایانه که کاملا هم شهودی است، چنین اتفاقی خواهد افتاد. نمایش برشتی است برای آنکه از بداهه و فاصله‌گذاری بهره‌مند می‌شود و در آن بازیگران به‌ویژه بازیگر نقش هملت، فرصت می‌کند با مخاطبانش رودررو شود. او با هر ارتباط‌گرفتن و پرسشی، کل تالار وحدت را تحت پوشش قرار می‌دهد برای آنکه بشود بر ارتباط استدلالی و عقلانی اثر دامن زد. در آن بازیگر گرترود و افلیا یک نفر است و بارها از دو روسری صورتی برای نقش افلیا و سیاه و عینک دودی برای نقش گرترود استفاده می‌کند، بنابراین این بازی دوگانه ما را متوجه نقش‌آفرینی‌اش می‌کند و در حضور تماشاگران چنین اتفاقی می‌افتد که یادآور اتفاقی تئاتری باشد. درضمن چیدمان صحنه معلوم است که تئاتری است و با هدف ارائه فضا از آن استفاده می‌شود: سازه‌ای فلزی که روی آن یک میزی مانند میز شام آخر مسیح دراز و پهن است که گاهی پشت‌پرده آویز می‌رود و گاهی به میانه و جلو صحنه کشیده می‌شود. در جلو، نزدیک آوانسن هم، یک گور دیده می‌شود که درواقع گور پدر هملت است و بقیه گورها هم براساس مرگ دیگر نقش‌ها در همان‌جا بازی خواهد شد. بنابراین چیزی جز همین وسایل و چیدمان محدود وجود ندارد که در آن مکان‌های متعدد مانند قصر، گورستان، محل دیدار افلیا و هملت و محل نبرد هملت و لایرتیس و مانند اینها در همین صحنه با کمترین تغییری تداعی خواهد شد. بنابراین محدودیت در صحنه، خود سرفصل خلاقیت بنیادینی خواهد شد که در آن بازی‌ها برجسته‌تر خواهند شد چنانچه هر بازیگر نیاز دارد حضور بدنی و بیان بدنی‌اش را با توجه به لحظه‌لحظه‌ای که پیشِ‌روی دارد تقویت کند و مدام هم باید بازی‌اش را سمت‌وسوی دیگری دهد چون رویدادها و کنش‌ها متفاوت است و تئاتر در دو ساحت تراژدی و کمدی پیش خواهد رفت بنابراین دست بازیگر باز است که در هر موقعیت، نوع دیگری از مواجهه را بر ما علنی کند. ویدئو انگار که واسطه می‌شود تا چهره‌ها و بدن‌ها را دگرگون‌شده و دور از واقعیت متجلی کند چنانچه در صحنه غرق‌شدن افلیا، می‌بینیم بازیگر زن پشت یک نایلون است و با حرکت آن و تصویری که روی آویز بزرگ دیده می‌شود، این موج‌های آب و غرق‌شدن و مرگ افلیا به‌زیبایی تداعی می‌شود. نمایش، در ابتدا نیز، با تصویر چهره هملت و آن سرود فلسفی‌اش که «بودن یا نبودن، مسئله این است»، آغاز می‌شود. در اینجا ویدئو ابتدا تصویر هملت و بعد هم تصویر دیگر مدعوین مجلس عزا و بعد عروسی را بر پرده ویدئو پروجکشن آشکار می‌کند. این مدلی، شخصیت‌ها در یک نگاه معرفی و مرور خواهند شد. بعد هم هم‌زمان میز را داریم که در ابتدا پشت پرده است و بعد از مراسم خاک‌سپاری پدر هملت که در گورستان نشان داده می‌شود، این میز به جلو پرده می‌آید و مراسم عروسی عموی هملت با مادرش برگزار می‌شود. هملت از اینجا برهم ریخته و جنون‌آمیز می‌نماید. بعد نوبت به مراسم رویارویی با روح پدر می‌شود که همان بازیگر نقش عمو که سر بر میز نهاده است، با صورتی خونی سر بالا می‌آورد و تاج بر سرش می‌گذارند و می‌شود پدر و درواقع با تصویر ویدئو تبدیل به روح پدر می‌شود و حقیقت را واگویه می‌کند که در گوشش زهر ریخته‌اند و او را به قتل رسانده‌اند. عمویش این جنایت را کرده و میوه جنایتش، هم تاج سلطنت و هم همسری ملکه است. حالا پدر از هملت می‌خواهد حتما انتقامش را بگیرد. بنابراین چه ویدئو و چه صحنه در آمیزش با هم دو حس‌وحال واقعی و فراواقعی را پیش‌ِرویمان قرار می‌دهند و این دقیقا همان دنیای نظم‌یافته‌ای است که اگر از وجوه آن غفلت کنیم، دچار لغزش و به‌مرور فروپاشی خواهیم شد. به‌همین‌دلیل هم هست که نمایش دو وجه کمدی- تراژدی می‌یابد. هدف، ایستادگی در مقابل پرسش‌های اساسی است که به یقین برسیم و از تردیدهای جانکاه چنان‌که هملت را اذیت می‌کند، بیرون بیاییم. تکنیک‌ها در نمایش هملت بسترساز رویدادهاست و در آن همه چیز دست‌دردست هم می‌دهد که بازیگران حضور پررنگی داشته باشند که بشود در هر تابلو آن، واقعه مدنظر را نمایان کرد چنانچه آب‌پاش هم در صحنه خاک‌سپاری حکم باران را دارد و چترهایی که در مراسم عمو و مادر هملت را می‌پوشانند. بنابراین هر لحظه تکنیک خاص خودش را دارد و در صحنه‌های دیگر هم همین آب‌پاش کارکرد خود را دارد و حتی تبدیل به ابزاری برای خندیدن کمدی خواهد شد چنانچه هملت با آن، یکی از دوستانش را اذیت می‌کند. توماس اوسترمایر از مجموعه نورها در این سازه فلزی استفاده می‌کند و تنوع نوری زوایای تازه‌ای از درخشش بازی‌ها و بدن‌ها برای دنبال‌کردن رویدادها را موجب می‌شود. لباس‌ها به‌روز است و انگار همین الان در دانمارک اتفاقات روی می‌دهد و بازیگران می‌توانند حس‌وحال امروزی داشته باشند و دقیقا تفنگ کلاشنیکف هم که با تیر مشقی در صحنه حضور دارد و حتی اسلحه‌های کمری نیز بیانگر درگیری‌هایی در جهان امروز است. این نشانه‌ها به راحتی کار را به دنیای امروز وصل می‌کند و این خیلی پویاتر و تأثیرگذار‌تر از آن نگاهی است که در ایران ما معلوم نیست چرا باید متون کهن را سلاخی و مثله کنند و از آن چیزی را بیرون بیاورند که شاید یک درصد هم به متن اصلی ربط نداشته باشد! استواری انسان نمایش هملت می‌تواند ما را متأثر کند؛ چون از همان گور در آغاز نمایش، ما را از مرگ آگاه می‌کند مرگی که مانند تولد، همواره انسان را متوجه بودن و نبودنش کرده است. این گور، بسترساز همه رویدادهایی است که درادامه منجر به مرگ تک‌تک قهرمانان نمایش هملت خواهد شد. در پایان هم بازیگران، بازی مرگ را با شمشیربازی و نوشیدن شراب مسموم به‌درستی ایفا می‌کنند اما هیچ‌کدام کله‌پا نمی‌شود و اصطلاحا همچنان عمودی باقی می‌مانند. اینان استواری را براساس آگاهی و روشنگری زیست می‌کنند و این مرگ و افقی‌شدن با غوطه‌ورشدن در نادانی و تاریکی است. این هم پیامد یک نمایش با مشخصه‌های نوین است که می‌خواهد ما را در برابر همه هست و نیست زندگی استوار نگه دارد چنانچه با گذشت از دیگران، زندگی شکل جاودانه به خود خواهد گرفت و این حلقه‌های زنجیروار انتقام که نتیجه‌ای جز مرگ نخواهد داشت، از هم خواهد گسیخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.