|

نمایش «اودیسه» از چه می‌گوید

تعلیق ِ زمان در جهان‌های ممکن

محسن خیمه‌دوز

نمایش اودیسه، کاری از گروه «کوانتوم» است، به نویسندگی (و بازیگری) امین طباطبایی و کارگردانی (و بازیگری) آرش دادگر که در بخش بین‌الملل جشنواره سی‌وچهارم تئاتر فجر 94، در دو نوبت در تالار «حافظ» روی صحنه رفت و مورد استقبال مخاطبان قرار گرفت. نمایش «اودیسه» برگرفته از نام و مضمون منظومه‌ای‌ از هومر است که کاراکترهایش، نماد چندین اسطوره یونانی‌اند که به دلیل رفتار بد، در دریاها و بیابان‌ها سرگردان شده و با مشقت فراوان سعی دارند به موطن و خانه خود بازگردند؛ متنی چند لایه که نزدیک به دو ساعت روی صحنه است و تلاش دارد تماشاگر را در تمام مدت، مشتاق نگه دارد. اودیسه که در بخش مسابقه بین‌الملل جشنواره سی و چهارم تئاتر فجر 94 اجرا شد، هرچند با ارائه بالانویس انگلیسی برای تماشاگران خارجی، جذابیت یافت، اما به دلیل رهابودن فرم نمایش از زبان بومی، می‌تواند بدون بالانویس هم با مخاطب غیربومی ارتباط برقرار کند، هر چند شاید مخاطب بومی با آنکه زبان نمایش، زبان خود اوست، نتواند با برخی از وجوه نمایش ارتباط برقرار کند؛ ازجمله اشارات فکری- فلسفی متن نمایش از طریق طرح نظریات مکتب فرانکفورت، بدون مقدمه‌چینی قبلی یا بدون کشش دراماتیک بعدی. بااین‌حال، متن نمایش، حاوی جملات و عبارات به‌یادماندنی‌ است، ازجمله: - کتاب‌خواندن کار خوبیه ‌برای هیچ‌کاری‌نکردن. - برخی درها فقط بسته‌ میشن. - کاش جهان در پشت لاک‌پشتی حرکت می‌کرد. - زمین مرکز دنیا نیست. و این ماییم که دور خورشید می‌گردیم. - انسان هیچ‌چیز نیست، جز کربن چند عنصری. تحلیل ِ اودیسه اودیسه، نمایشی‌ است با فرم روایی غیرخطی و سیال در زمان که می‌تواند در طول نمایش، زمان ابدی و درواقع نوعی بی‌زمانی و بی‌مکانی را نشان دهد. این فرم روایی غیرخطی و سیال‌بودگی زمان، دو کاراکتر نمایش را به‌طور مرتب در موقعیت‌های چندگانه تراژیک، درام و طنز قرار می‌دهد و همین چندگانگی فرمال به همراه تردد میان دو جهان ِ رئال و سورئال، به اجرا نیز ریتمی مناسب می‌دهد. نمایش با آوای انسانی آغاز می‌شود که گویی نماد انسان نخستین یا نماد آغازگر زمان و زندگی بر زمین است؛ انسانی که در فرایندی دشوار و چندگانه، مسافر زمان می‌شود اما در طول سفر، قواعد زمان متعارف را می‌شکند و زمان را آن‌طور که درونش و خیالش و جهان ممکن درونش می‌خواهد، سپری می‌کند و اینجاست که زمان در روایت، دچار «تعلیق» می‌شود و نمایش به‌این‌ترتیب نمادی می‌شود از «تعلیق زمان در جهان‌های ممکن»، از طریق ظهور و حضور کاراکترهای نمایش در انواع جهان‌های ممکن. رهاشدگی دو کاراکتر در یک کشتی سرگردان روی دریا به قصد یافتن خانه، درواقع رهاشدگی انسان در هستی را به نمایش می‌گذارد و سپس با خلق و پیگیری جهان‌های ممکن، به تردد در تاریخ می‌پردازد؛ از اول تاریخ به دوران مدرن، از روایت اسطوره‌ای از زمان تا بیان تئوری روشنگری مکتب فرانکفورت در محیط کتابخانه و از آنجا دوباره به عقب، به دوران اولیه تاریخ و دوباره بازگشت به زمان فعلی و نشستن کنار زن‌وفرزند و باز عبور از زمان و انتقال به جهان ممکن دیگری که در آن اشیا طور دیگرند (کوزه‌ای که در یک جهان دسته دارد و در جهان دیگر دسته ندارد) و باز ظهور کاراکتر اصلی نمایش، که همچنان تنها و رهاست. نمایش اودیسه با این مدل روایی موفق می‌شود «جهان‌های ممکنی» را برای به تعلیق‌درآوردن زمان، به نمایش بگذارد به‌طوری‌که با بازی‌های خوب بازیگران، نمایش میان طنز، تراژدی، درام و جهان اسطوره‌ها تم پیدا می‌کند. نمایش اودیسه با ترفند جهان‌های ممکن، تلاش دارد تا جهان ممکن مخاطب را نیز به جهان‌های ممکن نمایش اضافه کند، به‌طوری‌که مخاطب پس از ترک سالن، خود را نه زائده‌ای بر نمایش، که یکی از جهان‌های ممکن نمایش می‌داند. اودیسه، نمایشی است با متنی خوب و تأمل‌برانگیز، با فرمی غیرمتعارف و سیال در زمان، که با ترددهای ریتمیک میان «جهان واقع» و «جهان‌های ممکن»، میان اسطوره و رویداد تاریخی، از یک‌سو به نمایش طراوت می‌دهد و از سوی دیگر، بستری مناسب برای «تعلیق زمان در جهان‌های ممکن» و روان‌کردن مضامین غیرمتعارف در جهان‌های غیرمتعارف اما با اشیا و عناصر متعارف فراهم می‌کند؛ (قطب‌نما، موتورسیکلت، سوئیچ، کشتی، آب، دریا، خانه، توپ تنیس روی میز، خانواده، ساعت و امثال آن). اودیسه، نمایشی است که ساده آغاز می‌کند ولی به‌تدریج به سفری اودیسه‌وار در لابیرنت و ‌هزارتوی «جهان‌های ممکن» می‌رسد؛ سفری که نه ابتدای مشخصی دارد، نه مسیر مشخصی و نه انتهای مشخصی، مانند حضور انسان در هستی. نقد ِ اودیسه هر چند کاراکتر زن نمایش در مواجهه انتقادی‌اش با کاراکتر مرد، با او از «جهان‌های موازی» سخن می‌گوید و خودش را در چند جهان متفاوت تصویر می‌کند به‌طوری‌که نشان می‌دهد حضورش در هر جهان با جهان دیگری تفاوت ماهوی دارد، اما باید در نظر داشت نمایش، بیانگر «جهان‌های موازی» نیست، بلکه نمایانگر «جهان‌های ممکن» است، زیرا «جهان‌های موازی»، جهان‌هایی هستند که همه آنها روی هم یک «جهان»اند و آن جهان هم، یا یک «جهان واقع» است (شامل مجموعه‌ای از جهان‌های موازی واقعی، (یا یک «جهان ممکن» است (شامل مجموعه جهان‌های ممکن موازی).

اما «جهان‌های ممکن»، جهان‌هایی هستند که فقط «ممکن»ا‌ند و نه الزاما «واقعی» و در میان انواع جهان‌های ممکن هم، فقط یکی از آنها می‌تواند از حالت «ممکن» به حالت «وقوع» درآید و بقیه، همواره در حالت «ممکن‌الوقوع» باقی می‌مانند. بنابراین وقتی کاراکتر زن نمایش از جهان‌های موازی سخن می‌گوید، نمایش، نباید و نمی‌تواند روایتگر دیالکتیک «جهان‌های ممکن» با «جهان واقع» باشد و چالش آن دو را به نمایش بگذارد و اگر «جهان‌های ممکن» و طرح نسبتش با جهان واقع، اساس روایت نمایش اودیسه است (که به‌نظر می‌رسد چنین باشد)، دراین‌صورت، دیالوگ‌ها ازجمله دیالوگ زن با مردش، دیگر نباید و نمی‌تواند از طریق مقایسه جهان‌های موازی، برای نمایش طرح «مسئله» کند. آسیب‌شناسی ِ اودیسه بر مبنای نقد انجام‌شده، نمایش اودیسه دچار یک آسیب ساختاری در روایت است؛ آسیبی به نام ظهور واقعیتی دوگانه در اثر، که بافت زیباشناختی نمایش را تضعیف می‌کند. واقعیت دوگانه به این معنا، که اگر از منظر متن نمایش به اثر نگاه شود، واقعیت مشاهده‌شده، نکته‌ای مثبت است و اگر از منظر اجرای نمایش نگاه شود، این واقعیت، به نکته‌ای منفی تبدیل می‌شود. واقعیت دوگانه نمایش اودیسه این است که در این اثر، «جهان متن» از «جهان اجرا» جلوتر است، یا از منظری دیگر، «جهان اجرا» از «جهان متن» عقب‌تر است. بنابراین خود نمایش اودیسه نیز به تعلیق میان دو «جهان ممکن» دچار شده است؛ جهانِ ممکنِ متن و جهانِ ممکنِ اجرا. و البته از زمانی که اجرا حالت صحنه‌ای پیدا می‌کند، هر دو جهانِ متن و اجرا، دیگر ممکن‌الوقوع نیستند، بلکه واقعی و به وقوع‌پیوسته هستند و به همین‌دلیل دو جزء از یک جهان واقعی به حساب می‌آیند، به‌عبارت دیگر، دو جهان موازی از یک جهان واقعی‌اند، نه دو جهان ممکن در برابر جهان واقعی. دو جهانِ موازی متن و اجرا. از این منظر، نمایش اودیسه در صحنه (و نه روی کاغذ یا در تمرین) به آسیبِ «تعلیق میان دو جهانِ موازی» دچار شده است، تعلیق میان دو جهان ِ موازی «متن و اجرا»؛ دو جهانی که تناسب ساختاری، روایی و زیباشناختی‌شان نامتعادل شده و نیاز است درنهایت یک جهان به نفع جهان دیگر، تعدیل یا تقویت شود تا «آسیب» روایی و زیباشناختی نمایش برطرف شده و رابطه دو جهانِ موازی «متن و اجرا» از حالت «آسیبِ» غیراستتیک به حالت «تناسبِ» استتیک ارتقا یابد. [email protected]

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.