|

«رضا گشتاسب» در تئاتر ایران در پی چیست؟

بی‌مرزی واقعیت و فراواقعیت

حمید صفایی . منتقد و پژوهشگر

رضا گشتاسب، نمایش‌نامه‌نویس - کارگردانی است که با نوشتن و کارگردانی نمایش«سوءهاضمه» فعالیت جدی خود را آغاز کرد. او در همان اولین تجربه به‌عنوان برگزیده استانی به بخش منطقه‌ای جشنواره تئاتر فجر راه پیدا کرد. اما اولین‌بار در جشنواره بیست‌وپنجمین تئاتر فجر بود که با نمایش «سه‌گانه سوءظن و سوسک» نگاه‌ها را در تئاتر ایران به خود معطوف کرد. گشتاسب این روند را با نمایش‌های «سه روایت از مردن در یک روز مه‌آلود» در جشنواره بیست‌وششم، «خواب برهنه برف» در جشنواره بیست‌وهفتم و «مثل خوابی در سه‌شنبه پیش» در جشنواره بیست‌ونهم ادامه داد و ضمن اثبات خود نشان داد که موفقیت‌های اولیه‌اش اتفاقی نبوده است... . او تقریبا تمامی جوایز نویسندگی جشنواره‌های مناطق را در نیمه دوم دهه 80 به دست آورد. تنها غیبت گشتاسب در جشنواره بیست‌وهشتم اتفاق افتاد که دلیلش پشت‌سرگذاشتن خدمت سربازی بود. در اکتبر 2009 موفق به شرکت در فستیوال تئاتر روهر آلمان شد و اجراهای موفقی از نمایش «خواب برهنه برف» در مولهایم آلمان داشت که مورد تحسین منتقدان و تماشاگران حاضر در جشنواره راه ابریشم تئاتر روهر قرار گرفت. روند روبه‌رشد گشتاسب در چندسال اخیر نیز با حضور مداوم او در جشنواره تئاتر فجر ادامه یافته و او توانسته با نمایش‌هایی چون «خرگوش سفید با چشمان قرمز»، «مه‌آلود مثل یک شب مثل یک روز»، «چاقوی دم‌کرده شب»، «یک هفته راه‌رفتن در بهشت» و «چند روایت نامعتبر- ندیدنی»، چه به‌عنوان نویسنده و چه به‌عنوان کارگردان، حضوری مستمر در سطح اول تئاتر ایران داشته باشد. گشتاسب امسال نیز با نمایش «آنتولوژی صبح فرحناک یک چاقو» در جشنواره تئاتر فجر حضور دارد. 1- زمان و نوع ساختاربندی آن یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های درام مدرن است. زمان را همچنین می‌توان کلیدی‌ترین عنصر نمایش‌نامه‌های گشتاسب دانست. وقتی این گزاره را در کنار گزاره‌ای قرار دهیم که زمان را بازتاب کنش‌های نمایش‌نامه می‌داند می‌توانیم به درک صحیح‌تری از آثار او برسیم. این درک صحیح منوط به شناخت پیچیدگی‌های بُعد زمانی در نمایش‌نامه‌های گشتاسب است. تطبیق بازه‌های زمانی داستان، زمان متن، زمان خود اجرا، زمان برگرفته از ساعت روی دیوار، زمان وضعیت درونی شخصیت‌ها در کنار خاطرات و خیالات شخصیت‌ها کاری است پیچیده و دشوار که فقط با شناخت از فرم روایی و ضدروایی کارهای گشتاسب و پی‌بردن به ترتیبات زمانی و گاه‌شمارانه رویداد‌ها و حتی روی‌ندادها! امکان‌پذیر است. نتیجه این شکل از روایت، بی‌مرزی میان واقعیت و فراواقعیت و تخیل فضایی - زمانی شخصیت‌ها در مکانی نامتعین است که برای مخاطب آماتوری که به ملودرام‌های خطی در سینما و تلویزیون خو گرفته چندان خوشایند نیست ولی برای مخاطب حرفه‌ای تئاتر مانند حل پازل یا بازی شطرنج در عین دشواری دلنشین و خوشایند است و البته در بعضی مواقع نیز منجر به ایجاد چالش‌هایی جدی در باب آنالیزهای ساختارگرایانه از زمان روایت در ذهن این‌گونه مخاطبان می‌شود. 2- دیالوگ در نمایش‌نامه‌های گشتاسب درحالی‌که به یک گفت‌وگوی روزمره شبیه است اما درواقع حرف‌زدن وگفت‌وگوی روزمره نیست و علاوه بر ساخت روایت و پیشبرد آن به روشن‌کردن مختصات کلی شخصیت‌ها و انتقال اطلاعات ضروری به مخاطب هم کمک می‌کند. درواقع گشتاسب از ساده‌ترین کلمات ممکن برای شکل‌دادن گفت‌وگو بین شخصیت‌هایش بهره می‌برد اما همین کلمات ساده هم واجد کنشی دراماتیک هستند. 3- دستور صحنه در نمایش‌نامه‌های گشتاسب اهمیتی ویژه دارد و بر مفاهیم زیادی دلالت می‌کند و واجد رمزگان فرهنگی و فراوانی است که به مخاطب در خوانش نمایش کمک می‌کند. گشتاسب پا را فراتر می‌نهد و گاه ما را با رمزگان هرمنوتیکی و گاه روان‌کاوانه روبه‌رو می‌کند. 4-ابهام و دوپهلویی ذاتی وضعیت انسان را می‌توان محوری‌ترین انگاره در زیبایی‌شناسی اگزیستانسیالیستی دانست؛ انگاره‌ای که می‌توان آن را فارغ از تضادهای سیاسی و مذهبی مشترک بین همه اگزیستانسیالیست‌ها دانست. گشتاسب متأثر از این انگاره به خلق جهان‌های مجازی می‌پردازد که در آن تأکید بر کنش انسان در مواجهه با پارادوکس‌های وضعیت انضمامی است. اما او برخلاف بسیاری از هنرمندان اگزیستانسیال علاوه بر تأکید بر گم‌گشتگی اخلاقی و تقلیل جایگاه انسان مدرن به آگاهی محیطی ضعیف انسان‌ها و ضعف انسان‌ها در تقابل با اتفاقات اطراف نیز توجه می‌کند. او با طنزی خنده‌آور اما هولناک به روایتگری و آشکارسازی جهان معاصر می‌پردازد. 5- مکان‌ها و اشخاص در روایت‌های گشتاسب حضوری نوستالژیک دارند. او خرده‌روایت‌ها را با رویکردی بینامتنانه از دل خرده‌فرهنگ‌هایی که در آن زیسته شکل می‌دهد. او علاوه بر کمک‌گرفتن از «فرهنگ عامه» در زمان زیست کنونی‌اش، به روایت‌های دوران کودکی و نوجوانی‌اش نیز وفادار می‌ماند و گاه حتی آنها را به نقطه کانونی روایت بدل می‌کند. 6- «آنتولوژی صبح فرحناک یک چاقو» آخرین کاری است که رضا گشتاسب نوشته و در جشنواره سی‌وچهارم تئاتر فجر روی صحنه رفت. روایت زندگی نویسنده‌ای که به دلیل دیالوگی که از زبان یکی از شخصیت‌های داستانش منتشر شده، چندروزی به زندان افتاده و ممنوع‌الکار شده است و به دلیل وضعیت بد اقتصادی به‌سختی روزگار می‌گذراند. نویسنده‌ای که درگیر خانواده‌ای است که بیشتر درگیر روزمرگی مطالبات عامه‌پسند‌ند و چندان از جایگاه او اطلاعی ندارند. دعوت این نویسنده جهت کار در بخش ممیزی کتاب منجر به عکس‌العمل دوستانش می‌شود و مشکلات جدیدی را پیش‌روی او قرار می‌دهد. او در این اثر به‌خوبی و با روایتی تقریبا خطی و زبانی مدرن وضعیت تراژیک این نویسنده را بیان می‌کند و با رویکردی بینامتنی، گریزی نیز به وضعیت هنرمندان معاصر ایرانی و مشکلات و معضلات آنها می‌زند و نحوه اعتبارسنجی و اعتباربخشی انسان در ایران معاصر را به چالش می‌کشد. گشتاسب در اجرا نیز با بهره‌گیری از بازیگران تئاتر استان کهگیلویه‌و بویراحمد و طراحی میزانسن‌های حساب‌شده به‌خوبی مخاطب را با اثر همراه می‌کند و با ریتم مناسب او را تا پایان اثر در سالن نگه می‌دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.