|

بازگشایی حساب‌هایی که باید در ژنو تسویه شود

اردشیر زارعی‌قنواتی: برگزاری اولین جلسه نشست صلح سوریه در روز جمعه 29 ژانویه در «ژنو» در حالی آغاز شد که تا عصر همین روز «هیأت عالی مذاکره‌کنندگان» از گروه اصلی مخالفان منتخب نشست «ریاض» همچنان با پافشاری بر شروط خود بر طبل شرکت‌نکردن پای می‌کوبید. با توجه به حضور هیأت مذاکره‌کننده دولت سوریه در ژنو و گروهی دیگر از مخالفان میانه‌رو و مورد تأیید روسیه در کنار هشدارهای مستقیم و غیرمستقیم واشنگتن و اتحادیه اروپایی، بالاخره پای هیأت مورد حمایت محور ریاض- آنکارا هم به ژنو کشیده شد. این هیأت در حالی حضور خود در این دور از مذاکرات صلح را اعلان کرده است که به‌لحاظ گسترش اختلافات درونی درخصوص مذاکرات صلح همچنان ضمن حضور در ژنو، مشارکت در این دور از گفت‌وگوها را منوط به پیش‌شرط‌هایی کرده‌اند. به نظر می‌رسد که هیأت عالی مذاکرات منتخب نشست ریاض در شرایطی به این روند پیوسته است که روند معادلات جاری را بر خلاف منافع و اهداف خود دانسته و هزینه مشارکت‌نکردن را برای آینده سیاسی و موجودیت خود سنگین محاسبه کرده بودند. به‌همین‌دلیل نباید از این دور از مذاکرات انتظار زیادی داشت و فقط می‌توان این را مرحله اجرائی‌شدن یک روند سیاسی طولانی تلقی کرد که فعلا در ابتدای کار قرار داشته و بیشتر معطوف به فراهم‌سازی مقدمات یک نقشه راه خواهد بود. به همان میزان که تکلیف هیأت مذاکره‌کننده دولت «بشار اسد» از قبل کاملا تعیین شده است، در بین هیأت مخالفان بلاتکلیفی و چنددستگی سیاسی به چشم می‌خورد. ازطرف‌دیگر به‌لحاظ موقعیت انحصاری که هیأت عالی مخالفان برای مذاکره با هیأت دمشق برای خود قائل است و از طرف «استفان دی‌میستورا» نماینده ویژه سازمان ملل در بحران سوریه، چندین دعوتنامه برای شخصیت‌های میانه‌رو و عضو «اتحاد دموکراتیک سوریه» ارسال شده و آنان هم‌اکنون در ژنو حضور دارند، هنوز مشخص نیست که ادامه این مذاکرات سه‌ضلعی چگونه رقم خواهد خورد. تا اینجای کار «دی میستورا» موفق شده است که بر خلاف تجارب شکست‌خورده در زمان میانجیگری «کوفی عنان» و «اخضر ابراهیمی»، با تلاش و پافشاری خود در راستای تمایل روسیه و آمریکا به‌عنوان دو بازیگر اصلی بحران سوریه بر «مانع اول» غلبه کرده و روندی را کلید بزند که برهم‌زدن قاعده بازی برای هرکدام از بازیگران تبعات سنگینی را در پی دارد. همان اراده پشت پرده‌ای که توانست بر خلاف شرط‌وشروط‌های از قبل تعیین‌شده، جناح‌های اصلی بحران را بر ژنو بکشاند (هرچند در این دور از مذاکرات حزب کردی اتحاد دموکراتیک سوریه رسما به مذاکرات دعوت نشده و اصرار روسیه برای دورهای بعدی بر حضور آنان است). به نظر می‌رسد که در دو هفته مذاکرات جاری بسیاری از ابهامات روشن شده و حتی امکان دستیابی به یک آتش‌بس محدود منطقه‌ای، آزادی و مبادله تعدادی از زندانیان دو طرف و پذیرش ارسال مواد غذایی و کمک‌های انسان‌دوستانه به شهرهای در محاصره دولت و مخالفان فراهم شود. این نشست و اصولا مذاکرات صلح سوریه با توجه به تغییر در معادلات سیاسی-نظامی جاری و تمایل واشنگتن برای اولویت‌بخشیدن به خطر تروریسم و «داعش» بر پیش‌شرط کناره‌گیری «بشار اسد»، بیش از آنچه برای دمشق نامطلوب تلقی شود در مسیری جریان دارد که مخالفان تندرو مورد حمایت ریاض-آنکارا را در تنگنا قرار می‌دهد. بدون تردید همین واقعیت عینی بود که هیأت عالی مذاکره‌کنندگان را تا آخرین دقایق دچار تردید و بلاتکلیفی برای حضور در ژنو و گسترش اختلافات درونی کرد و حتی هنوز هم استراتژی آنان در روند مذاکرات را نمی‌توان تشخیص داد. اصرار این مخالفان بر پذیرش پیش‌شرط اجرای مفاد قطع‌نامه 2254 شورای امنیت از سوی میانجی سازمان ملل برای گردن‌نهادن نمایندگان دولت دمشق بر آن، با توجه به ماهیت مذاکرات صلح و فرایند عینی آن چندان تطابقی با پروسه سیاسی مذاکرات صلح و استراتژی مسکو-واشنگتن که مورد تأیید استفان دی میستورا قرار گرفته است، نداشته و در روزهای آینده فشار بر هیأت عالی مذاکره‌کنندگان برای پذیرش قاعده بازی افزایش می‌یابد. آنچه هم‌اکنون در ژنو جریان دارد دروازه ورود به یک راه طولانی است که در هر «خوان» از «هفت‌خوان» خود می‌بایست، بازیگران اصلی در حوزه داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی ضمن تمکین به واقعیت و پیچیدگی بحران در یک بده‌بستان سیاسی حول «توافقات حداقلی» وارد عرصه بازی شوند. با توجه به اینکه هم‌اکنون زمان به نفع دولت دمشق ایفای نقش می‌کند و توازن نظامی نیز به سود آنان تغییر کرده است و همچنین واشنگتن و اتحادیه اروپا نیز برخلاف قبل حاضر نخواهند بود بی‌حساب‌وکتاب به تجهیز و کمک مالی به مخالفان تندرو سوری پرداخته و حتی اجازه ماجراجویی‌های تازه را به محور ریاض-آنکارا بدهند؛ به نظر می‌رسد که آتش تند این مخالفان به‌تدریج فروکش کند. چنانچه هیأت عالی مذاکره‌کنندگان با خلق بهانه‌های تازه بخواهد این مذاکرات را به شکست بکشاند، بدون شک ضمن اینکه حمایت محور غربی را از دست می‌دهد، باید در انتظار تشدید اختلافات درونی بین خود هم باشد. هم‌اکنون و پس از نشست ریاض به دلیل عدم انتخاب نماینده‌ای از جناح «کمیته هماهنگی ملی» به‌عنوان یک نیروی معتدل در هیأت عالی مذاکرات زمزمه‌های اختلاف در بین گروه‌های حاضر در نشست ریاض علنی‌تر از قبل به گوش می‌رسد و با توجه به دعوت شخصیت‌هایی از جبهه دموکراتیک سوریه این امکان وجود دارد که این دو نیرو در مقابل مخالفان تندرو و نظامی به هم نزدیک شوند. با اصرار و فشار حزب اتحاد دموکراتیک و افکار عمومی جهانی که هنوز مقاومت کردها در «کوبانی» در سرکوب تروریست‌های داعش را در خاطره خود به یادگار دارند، درصورت اصرار هیأت عالی مذاکره‌کنندگان بر خواست‌های حداکثری خود می‌تواند واشنگتن را هم متقاعد به تغییر موضع کرده و در کنار روسیه راه ورود این نیروی ضدتروریست را به متن مذاکرات صلح و اساس بازی تسهیل کند. هنوز با توجه به ژلاتینی‌بودن مذاکرات صلح و پیچیدگی روند امور در شرایطی که هر لحظه امکان تغییر در گروه‌بندی‌های رقیب وجود دارد، امکان محاسبه و گمانه‌زنی حول فرجام این مذاکرات چندان روشن نبوده و باید در انتظار حوادث آتی بود که در قالب مناسبات قدرت و تحولات میدانی عرصه نبرد می‌تواند پارامترهای جدیدی را وارد بازی شطرنج بحران سوریه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.