درباره تروریسم دولتی
آگوستین قدیس روایت میکند که اسکندر مقدونی دزدی دریایی را اسیر کرد و از او پرسید: «چطور به خود اجازه میدهی به دریا دست اندازی و مردم را بیازاری و غارت کنی؟» دزد دریایی جواب میدهد: «تو چطور به خود اجازه میدهی به جهان دست اندازی و مردم را بیازاری و غارت کنی؟ من که با یک کشتی کوچک راه مردم را میگیرم به من میگویند راهزن، اما تو که با یک ناوگان بزرگ کار میکنی به تو میگویند امپراطور». نوام چامسکی این نقلقول را در کتاب «راهزنان و امپراطوران قدیم و جدید» میآورد و روایت را به مصداق امروزی آن میرساند؛ با مقایسه ایالات متحده آمریکا در عرصه تروریسم جهانی با راهزنان و تروریستهای گوناگونی که هر یک دولتهای قلمرویی را زیر سؤال بردهاند. او در کتاب «تروریسم و غرب»، که اخیرا به فارسی هم ترجمه شده، در گفتوگو با آندره ولچک (روزنامهنگار و پژوهشگر چكتبار آمريكايي) نه تروریسم راهزنان بلکه تروریسم امپراطوران را نقد میکند؛ امپراطورانی که خاستگاهشان غرب است و میخواهند همه جهان را صاحب شوند. در این کتاب اما غرب در مفهوم جغرافیایی خلاصه نمیشود و از ایالات متحده تا استرالیا را دربر میگیرد. زمینه بحث این کتاب میراث فرهنگی استعماری است و ارجاعات تاریخ آن عمدتا به رویدادهای پس از جنگ دوم جهانی محدود میشود. عنوان فرعی این کتاب «از هیروشیما تا جنگ پهبادها» است. محور این گفتوگوها مسئولیت کشورهای غربی دربرابر تعرض بیامان به دیگر کشورها بود که بهتبع آن، به کارنامه سیاستهای تروریستی غرب در سدههای اخیر اشاره دارد. رئوس بحثهای این کتاب را میتوان از هیروشیما تا جنگ پهبادها، و از نخستین روزهای استعمار تا کاربست مدرنترین ترفندهای تبلیغاتی در غرب دانست. این کتاب با شرح این نکته از سوی ولچک آغاز میشود که از زمان پایان جنگ دوم تا امروز، 55 میلیوننفر مستقیم و صدهامیلیوننفر نیز غیرمستقیم، قربانی امپریالیسم شدهاند. نتیجه این بحث به گفته چامسکی تنها یک انتخاب برابر ما میگذارد: انتخاب بین مقابله با وضع موجود یا تسلیم در برابر آن. چامسکی تأکید دارد که وادادن و توجیه اینکه کاری نمیتوان کرد، همیشه آسانترین کار ممکن است. موضوع تروريسم و ترس از آن بعد یازده سپتامبر در قالب «جنگ علیه ترور» همه جهان را فراگرفت. با تغییر موقعيت انضمامي و کاربرد واژه «ترور» در قرن جديد، ترور که پيش از اين نماد ياغيگري بود به پايههاي مشروعيت بهاصطلاح قانونی دولتهای بزرگ غربی تبديل شد. دراينميان و بهرغم هژموني ليبراليسم، خشونت همچنان بهعنوان جزء لاينفکي از این دولتها حفظ شد. چراکه در عمل حوادث يازده سپتامبر و آنچه تحت عنوان جنگ علیه تروریسم به راه افتاد، بر زندگي شهروندان این دولتها تأثيري مستقيم گذاشت و آنها را با وحشتي کنترلشده، مرعوب و مطيع خود کرد. در كتاب حاضر چامسكي و ولچك ميكوشند در چنین قابی، مهمترين گرهگاهها و شاخصهاي کنونی تروريسم را در جهان امروز نشان دهند. آنها تاریخ جدید تروریسم را از آخرين روزهاي جنگ جهاني دوم و بعد از فاجعه هيروشيما آغاز میکنند و میپرسند: آیا این واقعه انگيزهاي مهمتر از تولید ارعاب و وحشت و ترور داشت؟ آيا از بعد جنگ دوم، براندازي دولتهاي قانوني و مستقل را (چه با جنگ و چه کودتا) که سیاستهای کلیشان برخلاف سیاستهای خارجی ایالات متحده است ميتوان بیرون از آنچه تحت عنوان تروريسم اینروزها علم شده خواند؟ ازاینرو، چامسکی قاب نظری خود را در تحلیل ارتباط تروریسم و غرب بسیار گستردهتر از حدود برآمده از وقایع یازده سپتامبر تعریف میکند و نشان میدهد امکان شناخت ابعاد واقعي این فجايع بدون تامل در پيشينه استعماري وقایع معاصر ناشدنی است. چامسکی و ولچک در این کتاب درباره اردوگاه شوروی، تبلیغات و رسانهها، هندوستان و چین، آمریکایلاتین و خاورمیانه و بهار عربی و موضوعات دیگر بحث میکنند. چامسکی خصوصا در بحث درباره بهار عربی و وضعیت ترکیه نگاهی تقریبا خوشبینانه دارد. البته او درباره بهار عربی ضمن بررسی شرایط کنونی و جریانهایی که بر مسند قدرت تکیه زدهاند، به وجود جنبش کارگری و پرتوان و مبارزی اشاره میکند که سالهاست برای دستیابی به حقوق کار مبارزه کرده است. او تأکید دارد فراموش نکنیم ابتکار تظاهرات میدان التحریر مصر و هدایت آن با جنبش 6 آوریل بود؛ جنبشی از جوانان متخصص و کارآمد که نامش از حرکت اعتراضی گسترده کارگری در ششم آوریل 2008 گرفته شد که رژیم مبارک آن را سرکوب کرد. او معتقد است خیزش ژانویه 2011 و بهار عربی مصر با این جنبش آغاز شد. ازاینرو، مهمترین دستاورد واقعی بهار عربی را خصوصا در مصر و تونس در کنار کاهش چشمگیر محدودیتهای آزادی بیان در اول انقلاب، کاهش و یا شاید لغو محدودیتهای سازمانهای کارگری میداند. او واکنش ایالات متحده و متحدانش را بهصراحت، عناد و دشمنی این دولتها با تحقق دموکراسی در خاورمیانه عنوان میکند. او قویا معتقد است دولتهای غربی عناصر دموکراتیک بهار عربی را از کار خواهند انداخت که با توجه به تاریخ چاپ نسخه انگلیسی کتاب (2013)، به نظر میرسد پیشبینی او امروز به وقوع پیوسته است. او همچنین در این کتاب پیشبینی کرده بود که «حکومت مصر [اخوانالمسلمین] اعتبار خود را بهزودی از دست میدهد چراکه نمیتوانند مطالبات اساسی این جنبش را با سیاستهای نولیبرالی و تبعات آن پاسخ دهند. آنها بهنوبه خود مشکلات را دامن میزنند و آن را مزمنتر میکنند». بااینحال تحلیل او از وضعیت خوشبینانه و باامید باقی میماند و میگوید: «احتمالا تجربه سالهای اخیر و دستاوردهای آن، هرچند محدود، خیزشهای نوینی را در پی خواهد داشت». با همین نگاه چامسکی در انتهای کتاب نشان میدهد هرچند غرب میکوشد سیطره خود را بر جهان تحکیم کند و بهجز معدودی از کشورها و شخصیتهای مصمم، مانعی بر سر راه خود نمیبیند، اما همچنانکه تاریخ نشان میدهد ممکن است همین هم برای متوقفکردن ترور و هموارکردن راه پیروزی انسانگرایی کفایت کند. ازاینرو، معتقد است سرانجام دولتهای بزرگ غربی سلطهشان را بر بخش دیگر جهان از دست خواهند داد. هرچند نویسندگان در این کتاب از فاجعه هیروشیما به اندازه فجایع اخیر حرف نمیزنند و به نقش مرگبار پهبادها، بهعنوان جنگافزارهای تروریستی مدرن نیز تنها اشارهای کوتاه دارند، اما عنوان فرعی کتاب شاید بیانگر دو نقطه عطف برای علامتگذاری محدودهای زمانی باشد که مسائل گفتوگوی این کتاب را به زندگی روزمره تکتک مردم جهان گره میزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.