|

آمریکا، آمریکای توکویل

سال‌هاست که دعوای ایدئولوژیک میان چپ‌گرایان و راست‌گرایان حول یک نام می‌گردد: الکسی دو توکویل؛ متفکری که پشتوانه نظری راست‌گرایان است. برخی، دو جریان اصلی نیمه اول قرن نوزدهم را «لیبرالیسم سیاسی توکویل» در مقابل «مارکسیسم» می‌دانند. توکویل زود درگذشت و اندیشه‌اش ناشناخته ماند اما در سال‌های اخیر شاهد بازگشتی به او هستیم. ریمون آرون در کتابش با عنوان «مراحل اساسی اندیشه در جامعه‌شناسی»، بسیار از توکویل یاد کرده، او را از بنیان‌گذاران علم جامعه‌شناسی دانسته، و وی را در کنار متفکرانی چون ارسطو، مونتسکیو، مارکس، وبر و دورکیم قرارداده است. از نظر او، توکویل بیشتر ادامه‌دهنده مونتسکیو است تا جامعه‌شناسان کلاسیک. رمون بُدن، از دیگر جامعه‌شناسان معاصر، نیز معتقد است روندهایی که توکویل در 170 سال پیش تشخیص داده هنوز از روندهای جدی جامعه کنونی ماست. در ایران یک دهه اخیر نیز از توکویل بسیار گفته و شنیده می‌شود. همه اینها بدون آنکه ترجمه‌ای از آثار او در دست باشد. «دموکراسی در آمریکا» که به‌تازگی به فارسی ترجمه و منتشر شده، می‌تواند خلأ موجود در این بحث را پر کند. خیلی‌ها آن را هم‌سنگ «سیاست» ارسطو، کتاب‌های شش‌گانه جمهوری بُدن و «روح‌القوانین» منتسکیو به شمار می‌آورند. توکویل این کتاب را پس از سفری به آمریکا به منظور بررسی «روش اداره زندان» در آنجا نوشت. این کتاب از نظر برخی نظریه‌پردازان، دقیق‌ترین تحلیل در باب نظام اجتماعی و سیاسی آمریکاست. توکویل در کتاب دوران‌ساز خود درباره قانون‌گذاری و شیوه زندگی در ایالات متحد آمریکا به داوری جامعه می‌پردازد و آنها را با موقعیت کشورهای اروپای کهن، خاصه فرانسه از انقلاب کبیر 1789 به بعد، مقایسه و مقابله می‌کند. مساوات که در حیات اجتماعی و سیاسی کشور تازه‌تأسیس عامل مهمی است، پایه قانون اساسی و به‌ویژه مبنای شیوه حیات سیاسی و مذهبی آن قرار می‌گیرد. مبارزه با ریشه‌های فکری و فرهنگی جماعت‌های خشن و سخت‌گیر مذهبی و تبعیدی، مبارزه با ماجراجویان، مذاکرات صلحی که برای صلاح و اصلاح «جامعه نو» بسته شد و شورش در برابر اشکال آزار‌دهنده حکومت و قدرت مطلقه، همگی در شکل‌گیری و رشد ملت آمریکا نقش قاطعی داشته است. با این‌همه شواهدی همچون برده‌داری و تبعیض نژادی علیه سیاه‌پوستان تا نیمه دوم قرن بیستم تردیدهایی را نسبت به چنین ادعایی برمی‌انگیزد. به‌هرروی، جلد اول کتاب دموکراسی در آمریکای او از همان اول با استقبال مردم مواجه شد و خیلی زود به صورت رساله راهنمای تشکیلات سیاسی و حقوقی و اجتماعی آمریکا، صدرنشین جمع کتاب‌های علمی در این زمینه شد اما جلد دوم کتاب به شهرت جلد اول نرسید. از نظر رمون بُدن، در مجلد دوم، توکویل می‌خواهد قبل از هر چیز پدیده مدرنیته را که در هر دو جامعه فرانسه و آمریکا در تکاپوست روشن کند و دراین‌باره، غرضش آشکارا ارائه نمونه آرمانی از جوامعی است که در مسیر مدرنیته و قوام و استقرار آن هستند. اما توکویل در نهانخانه ذهن خود نگران فرانسه و عاقبت استقرار مدرنیته در آن است. کتاب پیش‌ِرو، متضمن ترجمه ده‌گفتار از جلد دوم کتاب دموکراسی در آمریکاست (اصل کتاب متضمن چهار دفتر منقسم به هفتاد‌وپنج گفتار است).

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.