شكست پروژه شرارت
شرق، نزهت امیرآبادیان : تنها چندماه از حملات تروریستی یازدهم سپتامبر به نیویورک و واشنگتن گذشته بود. افکار عمومی آمریکا گرفتار احساس ترس و نفرت بود. نومحافظهکاران پراگماتیست آمریکایی که مدتها بود به فکر درانداختن طرحی نو در سیاست جهانی بودند به فکر ساختن فرصتی از این تهدید بودند. آنها تحتتأثیر ایده پایان تاریخ فوکویاما میخواستند جهانی نو بسازند، جهانی شگفتانگیز و نو زیر سایه لیبرالدموکراسی. دراینمیان چند کشور و رژیم مؤثر در جهان بودند که ساز مخالف میزدند. رخداد 11 سپتامبر فرصتی ساخته بود برای تغییر مخالفان و جلوانداختن پایان تاریخ. مبانی فکری نومحافظهکاران آمریکایی از اندیشههای لئواشتراوس، فرانسیس فوکویاما و ساموئل هانتینگتون متأثر بود. اعتقاد به سه اصل «حکومت ماكياوليستي نخبگان»، «مخالفت با سکولاریسم» و «ملیگرایی ستیزهجویانه» اساس تفکرات اشتراوس بود. او بر این اعتقاد بود که نظم سیاسی هنگامی میتواند باثبات باشد که تهدیدات خارجیای آن را متحد کرده بـاشـد و اگر هیچ تهدید خارجیاي وجود نداشته باشد، باید تهدیدی را ساخته و پرداخته کرد. سـاموئل هانتینگتــون فعالیتهای سیاسی خود را همراه «هنري کیسینجر» و «زبيگنو برژینسکی» در شورای روابط خارجی آمریکا که اصلیترین نهاد راهبردی سیاست خارجی آمریکاست آغاز کرد و سمتهای سیاسی، امنیتی و اطلاعاتی متعددی را از سال 1969 عهدهدار بوده است. او معتقد است، سرشت و ساختار قدرت جهانی در جهان تکقطبی چهار سطح دارد که در بالاترین سطح آن ایالات متحده، در همه مؤلفههای قدرت برتری دارد. اما تأثیرگذارترین فرد در میان نومحافظهکاران آمریکایی که دولت جرج دبلیو بوش را هدایت میکردند فرانسیس فوکویاما است. فوکویاما با نگارش کتاب «پایان تاریخ» تئوری جدیدی را مطرح کرد. در این تئوری او با اشاره به فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، از پایان تاریخ خبر میدهد و ادعا ميكند با شکست مارکسیسم، جز لیبرالیسم، ایدئولوژی دیگری برای بشریت وجود ندارد و با اتکا بر این ایدئولوژی است که میتوان مدل مطلوبی برای اداره بشریت ارائه کرد. او نیز همانند اشتراوس مدلهای اداره جامعه را به دو بخش مدرن و غیرمدرن تقسیم میکند. دنیای مدرن از دید او همان «خیر مطلق» و دنیای غیرمدرن همان «شر مطلق» است و در رویارویی میان دنیای مدرن و غیرمدرن نهایتا این دنیای مدرن است که بـه پیروزی میرسد و لیبرالدموکراسی بهعنوان آرمانشهر مدرنیته، جایگزین الگوهاي اعتقادی سنتي میشود. در این تفکر، ارزشهای آمریکایی به هدف نهایی بشریت تبدیل میشوند. 29 ژانویه 2002 میلادی (9 بهمن 1380) بود. جرج بوش، رئیسجمهور جمهوریخواه آمریکا، در گزارش سالانه خود به کنگره و ملت آمریکا برای اولینبار از اصطلاح «محور شرارت» استفاده کرد و سه کشور عراق، ایران و کرهشمالی را اجزای اصلی این محور نامید. درواقع جرج بوش دنیای مدرن آمریکایی را در جایگاه خیر مطلقی که فوکویاما مدعي آن بود قرار داد و در مقابل، شر مطلق - محور شرارت یا دشمنان اصلی دنیای مدرن- را عراق، ایران و کرهشمالی معرفی کرد. این در حالی بود که همانند همه رهبران دنیا، مسئولان ایران نیز حملات 11 سپتامبر را محکوم کردند. جالب اينكه در ميان 19 هواپيماربايي كه خود را به ساختمانهاي مركز تجارت جهاني و پنتاگون كوبيدند، نام هيچ ايرانيای به چشم نميخورد. جالبتر اينكه علاوه بر اسامهبنلادن بهعنوان آمر اصلي، 15 نفر از عاملان اين حملات، تبعه عربستانسعودي، متحد دولت بوش در «جنگ با تروريسم» بودند. پس از حمله آمریکا به افغانستان برای سرنگونی طالبان، دیپلماتهای ایرانی و آمریکایی در جریان مذاکرات نمایندگان اعضای سازمان ملل برای تشکیل دولت جدید در افغانستان دیدار کردند. جیمز دابینز، نماینده ویژه آمریکا در امور افغانستان، پس از آن در روزنامه واشنگتنپست نوشت: هیچیک از شرکتکنندگان به اندازه ایران مؤثر نبودند. ایران همچنین با سازمان ملل متحد برای استقرار حدود یک میلیون مهاجر افغانی در خاک خود همکاری کرد. اما نومحافظهکاران آمریکا و متحدانشان که توانسته بودند در مرحله اول با استفاده از عنوان «جنگ جهانی با تروریسم» حکومت تندروهای طالبان را سرنگون کنند و اسامه بنلادن، رهبر شبکه القاعده را وادار به فرار کنند، اکنون وارد فاز دوم عملیات جهانی خود شدند و البته ادامه اقدامات تروریستی القاعده در گوشهوکنار جهان بهانه به دست نومحافظهکارانی میداد که در آرزوی پایان تاریخ بودند. گزارشهایی در مورد ارتباطات پنهانی صدام حسین با شبکههای تروریستی بینالمللی توسط رسانههای آمریکایی منتشر شد، سیاستمداران آمریکایی تمرد عراق در مقابل سازمان ملل متحد برای ازبینبردن زرادخانه تسلیحات کشتار جمعی را مدام به جهانیان گوشزد میکردند. بهسادگی قابل تشخیص بود که عراق هدف بعدی آمریکا در «جنگ جهانی با تروریسم» خواهد بود اما آوردن نام ایران در فهرست رئیسجمهوری آمریکا بهعنوان محور شرارت برای خیلیها شگفتآور بود و این تئوری را هم بر سر زبانها انداخت که شاید بعد از عراق نوبت ایران باشد. دولت اصلاحات در دوره دوم ریاستجمهوری با چالشهاي داخلی بسیاری درگیر بود. سخنان جرج دبلیو بوش موقعیت این دولت را در عرصه بینالملل هم با چالش روبهرو کرد. با سخنرانی بوش عملا راه تعامل- حتي بر اساس مقابله با دشمن مشترك - ميان ايران و آمريكا مسدود شد. در عمل سیاستهایی که برپایه «ایده محور شرارت» در آمریکا برنامهریزی و اجرا شد، با شکست روبهرو شدند، عراق پس از 14سال با دولتی نزدیک به ایران اداره میشود. ایران پس از حل بحران هستهای به قدرتی منطقهای تبدیل شده و کرهشمالی هم در طول این سالها بارهاوبارها آزمایشهای اتمی انجام داده و عملا واکنشی جز تحریم در مقابل آن وجود نداشته است. چرخش بزرگ دموکراتها در ماههای اخیر ایران و غرب به رهبری آمریکا توانستند به توافقی بینالمللی بر سر پرونده ایران برسند؛ توافقی که نقطه عطفی در تاریخ سیاست بینالملل خاورمیانه و حتی جهان بود. دولت باراک اوبامای دموکرات، از ابتدای دردستگرفتن قدرت تلاش کرد روابط خود را با ایران نزدیک کند و مسئله پرونده هستهای را که تبدیل به بحرانی جهانی در عرصه سیاست بینالملل شده بود، حل کند، باراک اوباما در طول مذاکره با دولت حسن روحانی برای رسیدن به یک توافق هستهای، زیر فشار شدید جمهوریخواهانی بود که همراستا با دولت راستگرای اسرائیل، مخالف توافق و خواهان افزایش فشار بر ایران بودند. رئیسجمهور فعلی ایالات متحده بارها از تغییر رویکرد کشورش در برابر تهران سخن گفته است. دموکراتها به رهبری اوباما از ابتدا سیاست خارجی جدیدی را در قبال ایران اتخاذ کردند. میتوان گفت تفاوتی اساسی میان رؤسایجمهور آمریکا با توجه به وابستگی حزبی آنها در مدیریت نظام و جایگاه آمریکا و جهان وجود دارد. اما این دوگانگی سیاستهای جمهوریخواهان و دموکراتهای آمریکایی در قبال ایران مسئلهای تازه نیست، نگاهی تاریخی به دورههای مختلفی که دولتی جمهوریخواه یا دموکرات در آمریکا در قدرت بوده، بهخوبی این تفاوت را نشان میدهد.پیش از جورج بوش پسر جمهوریخواه، بیل کلینتون دموکرات بر قدرت بود اگرچه در ابتدای این دوره در زمان ریاستجمهوری هاشمیرفسنجانی، کلینتون سیاست خارجی خود را در راستای مهار نفوذ ایران و منزویکردن تهران در عرصه بینالمللی و منطقهای تدوین کرد. دولت کلینتون در آن زمان با تدوین تحریمهایی، عملا مانع از تجارت شرکتهای آمریکایی و شعبات خارجی آنها با ایران شد، این امر همچنین مانع از مشارکت در سرمایهگذاریهای مالی یا توسعه بخشهای نفتی ایران شد. اما پس از مدت کوتاهی با استقرار یک دولت اصلاحطلب در ایران كه رئيس آن معمار ايده «گفتوگوی تمدنها» بود، امیدها برای ازسرگیری روابط میان واشنگتن و تهران را افزایش داد. عذرخواهی آلبرایت به خاطر کودتای 28 مرداد
مادلین آلبرایت، وزیر خارجه وقت آمریکا، در جریان سخنرانی خود در 17 مارس (2000) به خاطر دخالتهای آمریکا در براندازی دولت محمد مصدق در سال 1953 از مردم ایران عذرخواهی کرد. این عذرخواهی یکی از بارزترین تلاشهای دموکراتهای آمریکایی برای بهبود تصوير خود نزد ايرانيان بود. بهدنبال آن، دولت کلینتون تحریمهای ایران در بخش فرش، پسته و خاویار را لغو (اما تحریمهای بخش نفت و گاز را تغییر نداد) درمقابل، ایران نیز علامتهایی مبنی بر حسن نیت خود نشان داد. پس از آن بود که در ماه سپتامبر، آلبرایت و کلینتون همزمان با حضور رئیسجمهور ایران در نشست سالانه سازمان ملل، در این نشست شرکت کردند. کلینتون تلاش زیادی کرد در این نشست با رئیس دولت اصلاحات روبهرو شده و گفتوگو کند، اما خاتمی از این دیدار سر باز زد اگرچه آلبرایت پس از آن با کمال خرازی، وزیر خارجه ایران، در جریان نشست ششجانبه افغانستان دیدار کرد. این دیدار بالاترین دیدار در سطح دیپلماتیک بین دو کشور پس از تسخیر سفارت آمریکا در 1980 بود. پیش از کلینتون بوش پدر که او نیز جمهوریخواهی دوآتشه، بود ریاستجمهوری آمریکا را بر عهده داشت. جورج هربرت واکر بوش (1924) چهل و یکمین رئیسجمهور آمریکا از حزب جمهوریخواه بود. در دوران این رئیسجمهور جمهوریخواه اتفاقات مهمی در خاورمیانه رقم خورد. بوش پدر پس از حمله عراق به کویت، عملیات «توفان صحرا» را به راه انداخت. درواقع از زمان او آمریکا به عنوان مرجعی برای حلوفصل بحرانهای بینالمللی و اخذ تصمیمهای جهانی شناخته شد. سلطه طولانیمدت ایالات متحده بر خلیجفارس را میتوان از سیاستهای بوش پدر دانست. در دوران او جنگ اول خلیجفارس یعنی حمله عراق به کویت رخ داد. در این حمله، آمریکا از فضای هوایی ایران برای کمک رسانی به کویت استفاده کرد. درعینحال بیطرفی ایران در جنگ اول خلیجفارس بهنوعی همکاری با آمریکا تلقی شده بود. برخی صاحبنظران و کارشناسان مسائل آمریکا، دوران جورج بوش پدر را بهترین دوران در فرایند بسترسازی برای بهبود روابط میان دو کشور توصیف میکنند. اما در دوران او همچنان خصومت دولتی آمریکا در قبال ایران آشکار بود. جمهوریخواهی به سبک رونالد ریگان ریگان جمهوریخواه در دوران ریاست جمهوریاش، بارزترین سیاستهای خصمانه را در قبال ایران انجام داد. حمایت از رژیم صدام در جنگ تحمیلی علیه ایران و ارسال اسلحه و مواد شیمیایی به بغداد، سکوت درباره استفاده عراق از تسلیحات شیمیایی علیه ایران و کردها در حلبچه و سایر نقاط، تنها سیاستگذاریهای دوران ریگان است. ریگان اسرائیل را تنها همپیمان منطقهای متحد آمریکا میدانست. در سال 1988 کشتیهای جنگی آمریکایی یک قایق ایرانی را غرق و دو سکوی نفتی در نزدیکی تنگه هرمز را هدف قرار دادند. چند ماه بعد ناو آمریکایی یک هواپیمای مسافربری ایران را نیز هدف قرار داد. دولت آمریکا اعلام کرد این هواپیما را به جای یک هواپیمای جنگی مورد حمله قرار داده اما از عذرخواهی یا حتی پذیرش اشتباه نیز خودداری کرد. دموکراتی که قربانی انقلاب ایران شد زمان ریاستجمهوری جیمی کارتر همزمان با وقوع انقلاب اسلامی در ایران شد. انقلاب سیاستهای آمریکا در منطقه را به طور کلی تغییر داد. اما سیر تند حوادث انقلاب ایران، به کارتر فرصت نداد بتواند به سیاستی پایدار در قبال جمهوری اسلامی ایران برسد. اگر چه تأکید کارتر بر سیاستهای حقوق بشری باعث شد محمدرضاشاه پهلوی بخشي از رفتارهای خشن با مخالفان را تعدیل کند. اما پس از انقلاب با بحران گروگانگیری، عملا روابط دولت ایران با دموکراتهای آمریکایی به قهقرا رفت. پس از به گروگان گرفتهشدن 52 نفر از دیپلماتهای آمریکایی در مرکز سفارت این کشور در تهران، مذاکراتی میان دولت کارتر و ایران صورت گرفت. در این زمان آمریکا برای افزایش فشار، واردات نفت از ایران را متوقف و میلیاردها دلار از داراییهای ایران را مسدود کرد. جیمی کارتر جزء معدود رئیسجمهورهای آمریکاست که تنها یک دوره در این سمت باقی ماند، دلیل این اتفاق بهروشنی بحران گروگانگیری و عدمتوانایی کارتر برای آزادی سریع گروگانها بود. ريشههاي تفاوت تفاوت رویکرد رؤسای جمهوري این دو حزب در مقابل ایران را میتوان به ساختار و پایههای فکری این دو حزب مربوط دانست. دموكراتهای آمریکا از گذشته طیف گستردهای از كشاورزان خردهپا، مالكين و طبقه متوسط پايينشهري، كاتوليكها، كارگران، سياهپوستان، كارمندان جزء و بيكاران را دربر میگرفت که در سیاست داخلی به آزادیهای سیاسی و اجتماعی گستره و عدم تفكيك و تبعيض ميان سفيدپوستان و سياهان، قدرت غير متمركز و توجه ویژه به حقوق بشر معتقد بودند. دموکراتها در سیاست بینالملل همواره مدافع گفتوگو و تعامل با کشورهای دیگر بودهاند. درمقابل جمهوريخواهان که عموم آنها سرمايهداران، صاحبان صنايع و افراد تحصيلكردهای بودند که دارای قاطعيت در سياست خارجي بودند. اين حزب در برخورد با مسائل سياست خارجی از سياست قاطعيت و به تعبيری «مشت آهنين» پيروي ميكند. روحيه نظاميگري نیز در میان این حزب بهشدت وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.