قواعد بازی
محمد زارعی
گویی در ورزش جامعه ایران همه راهها به فوتبال ختم میشود. داستان باز هم تکراری است؛ اما با سوژهای متفاوت. زمانی که فهمیدیم باید با آرژانتین و همتیمیهای مسی بازی بکنیم، قواعد بازی رقم خورد. نقش اول فوتبال آرژانتین را با الفاظی درشت و جملاتی گزاف، مورد خطاب قرار دادیم و شاید تا آن موقع مسی نمیدانست ایران کجای نقشه است و فرهنگ ایرانی و سطح کلاس هوادارانش تا کجاست! بعد از آن، بازیکن تیمملی والیبال ایتالیا بود که تا میتوانستیم با خشونت کلامی از خجالتش درآمدیم. پرده دیگر این نمایش را با حمله به داور بازی ایران و عراق رقم زدیم. چنان حملات گستردهای از هر سو شکل گرفت که داور بیچاره تا این حد از فوتبال بیزار نشده بود. آنقدر اسیر داور بازی ایران و عراق شدیم که یادمان رفت از خودمان و نیمکت تیم خودمان انتقاد کنیم. حال به صفحه مجازی مربوط به تیمملی فوتبال ژاپنیها حمله کرده و این بار لغات پیچیدهتر و بسیار درشتتر را نثارشان کردهایم. اما اینبار هیچکس تعجب نکرد. چون سابقهاش را داشتهایم. تاریخ انباشتهشده اجتماعی ما گویی عادت کرده علت را بیرون از خود بجوید تا درون خود. به نظر جامعهشناسان، خلقیات، تحتتأثیر مناسبات و ساختارها شکل میگیرد و از سوی دیگر همین خلقیات ما هستند که ساختارها را رونق و بازتولید میکنند. به قول مقصود فراستخواه، در همان حال که ساختارها به رفتارها شکل میدهند، رفتارها هم ساختارها را تغییر شکل خواهند داد. این ساختارها و این مناسبات را چه کسی باید تغییر دهد تا چنین ناکامیهایی برایمان رخ ندهد؟ بازیگران اصلی بازی. این بازیگران چه کسانی هستند؟ مدیران ورزشی، مربیها، ستارههای داخل تیم، لیدرها و رسانههایی که در این زمینه کار تحلیل و خبررسانی را پی میگیرند. اگر شاهدیم که در هر بازی ملی حمله به صفحههای مجازی اتفاق میافتد یا در فضای ورزشگاهها بازار فحش و کینهتوزی و جنجال داغ است و هرکس ساز خود را مینوازد، باید بدانیم نخبگان این حوزه قواعد بازی را بهخوبی رعایت نکردهاند. مثال میزنم؛ شبی که قرعهکشی جامجهانی فوتبال انجام شد، آقای فردوسیپور بهعنوان یک فرد اثرگذار در گفتمان ورزشی، بحث چگونه متوقفکردن مسی را مطرح کردند و پای هاشم بیکزاده را بهمیان کشیدند که مگر هاشم میتواند؟ داستان از همانجا آغاز شد. حملات پیاپی به آقای بیکزاده و جناب مسی شکل گرفت، این یعنی رعایتنکردن قواعد بازی در جامعهای که هنوز درحال فرهنگپذیری است. این جمله شاید اگر در فوتبال اسپانیا گفته میشد پیامد منفی نداشت؛ اما جامعه ایران که هیجان در آن بیش از عقل و استدلال جا افتاده است، به این جمله و با این گفتمان و مناسباتی که اشخاص تأثیرگذار به راه انداختند، با حمله به بازیکنان عکسالعمل نشان داد. میدان و قواعد بازی در آن، اگر از سوی نخبگان بازنگری، بازتعریف و بازتولید شود، تغییر خواهد کرد. زمانی که خود نخبگان شریک دعوا و جنجالها هستند و بخشی از این نزاع و حملات را تعریف کرده و کارساز میدانند، مشخص است نتیجه چه خواهد شد. بیننده و هوادار و مردمِ بیتأثیر در این بازی از چه کسانی بیاموزند که بهجای حمله میتوان گفتمان کرد؟ ما در بازی ژاپن شکست خوردیم. چه باید کرد که هزینه این شکست را کمتر پرداخت کنیم؟ چه کنیم حال که اصول فنیمان شکست خورد، اخلاق را نبازیم و فرهنگ را نابود نکنیم؟ باید در ابتدا بین نخبگان، بهعنوان عاملان جریانساز فرهنگی توافقی در چگونگی نقد و بیان اعتراض و گفتمانِ نقد مسالمتآمیز شکل بگیرد تا مخاطبان و هواداران هم که جزئی از این جامعه هستند بیاموزند که شرایط نقد و اعتراض چگونه است. خلقیات حاصل مناسبات میان جامعه است. مناسبات را نخبگان رقم میزنند و اگر این اشخاص و نهادها اصلاحات را بهخوبی و مطابق با خواستهها و البته مشکلات و معضلات پیش برند، خلقیات هم تغییر خواهد یافت. به نظر فراستخواه، خلقیات و ساختارها دو روی یک سکهاند. ساختارها که دست مخاطب نیست. ساختارها و میدان تولید و بهبود آن دست نخبگان و بازیکنان و رسانههاست. پس اگر بهبود شرایط را خواستاریم و در پی رونق خلقیات و رشد مناسبات اجتماعی و فرهنگی در این حوزه هستیم باید از ساختارها و اصول بازی شروع کنیم. گزارشگر بازی میتواند نقد و یا تعریف را به کارشناس بسپارد. ناقد فنی میتواند بحث زیرساخت را به مدیران بسپارد. مربی میتواند بعد از باخت و یا شکست، خویشتنداری کند و از هوادارانش دلجویی کرده و آنان را به داشتن آستانه تحمل بیشتر و بیان اعتراض به شیوهای مسالمتجویانه دعوت کند. اینگونه میتوان مناسبات را در زمین و در رسانه تغییر داد تا خلق و خوها تغییر کند. نباید خلقیات منفی و منفعلانه در رسانه و برنامههای تلویزیونی در قالب یک سریال بازتولید شود و یا در برنامههای ورزشی همان کنشهای مخرب از سوی مجریان تکرار شود. ما میتوانیم بیاموزیم و یاد بدهیم. میتوانیم همگان کنار هم یاد بگیریم و مناسبات اخلاقی و گفتمانی را در ورزش تغییر دهیم؛ بهشرطی که برای جذابیت بیشتر برنامههایمان خلق و خوهای ناسازگار با اخلاق را تولید نکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.