دزدان چراغدار
دکتر رستم جلالی. عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه
مدتهاست به این فکر میکنم بهجز تدریس در دانشگاه که در قبال آن پول میگیرم، برای جامعهام چه کاری انجام دادهام. این فکر را به همه تحصیلکردگان تعمیم دادم و به این نتیجه رسیدم که ما بهعنوان تحصیلکردگان در مقابل جامعه کمکاری کردهایم. برای تأیید این ادعا نیز، ناچار به آوردن مقدمهای هستم. افراد جامعه به دو دسته تقسیم میشوند: برخی از این افراد، پاسخگو و برخی دیگر پرسشگر هستند. جابهجایی یک فرد در این محدوده، طبیعی بهنظر میرسد، بدین معنی که شخص پرسشگر نیز میتواند در جایی دیگر پاسخگو باشد. البته در این تقسیمبندی بیشتر افراد جامعه نقش پرسشگری و مطالبهجویی، و در مقابل نهادهای دولتي بیشتر برچسب پاسخگویی را یدک میکشند؛ یعنی مردم، افرادی پرسشگر و دولت، نهادی پاسخگوست. پاسخگویی دولت دارای سه جنبه حقوقی، سیاسی و مالی است. پاسخگویی حقوقی بهعنوان مسئولبودن همه مقامات دولتی، اعم از انتخابی و انتصابی، در مقابل دادگاهها و درصورت وجود قانونشکنی در عملکردشان است. مفهوم حکومت قانون نیز، اساسا به این معنی است که کسانیکه قوانین را اعمال و سیاستها را اجرا میکنند، خود باید براساس قدرتی که قانون، آن را معین و محدود کرده است، عمل کنند. پاسخگویی سیاسی به آن معناست که دولت یا مسئولان اجرائی کشور، باید در مقابل مجلس و مردم درباره سیاستهایشان و همچنین اولویت و چگونگی اجرای آنها پاسخگو باشند. سومین جنبه پاسخگویی دولت، پاسخگویی مالی است که به معنی مسئولیت دولت در هزینهکردن درآمدها براساس مصوبات مجلس است. در این مقال، از بحثهای آکادمیک فاصله میگیرم و سوزنی بر خود میزنم، شاید تلنگری بر جامعه وارد شود. در ادبیات سیاسی الزام به انجام عمل را مسئولیت (responsibility) و تعهد به انجام این مسئولیت را پاسخگویی (responsiveness) مینامند. درواقع ویژگی پاسخگویی، ویژگیای است که باید همه افراد جامعه به آن پایبند باشند. این پرسشگری و پاسخگویی رابطهای متقابل و دوطرفه است و هر شهروندی که انتظار پاسخگویی از نهادهای دولتی را دارد، خود نیز باید شهروندی پاسخگو باشد. شهروند پاسخگو دارای ویژگیهای مخصوص بهخود است. شهروند پاسخگو، مدافع نهادهای مدنی بوده و از موضوعاتی که جامعهاش را تحتتأثیر قرار میدهد مطلع است، در فرایندهای دموکراتیک شرکت کرده، و ضمن احترام به قوانین از آنها اطاعت میکند. شهروند پاسخگو به قوانین، باورها و نظرات دیگران احترام میگذارد. چنین شهروندانی ضمن دفاع از کشور در صورت نیاز، باید مالیات خود را صادقانه و در موعد مقرر بپردازند. چنین شهروندانی در جامعه دموکراتیک، نباید فقط به حقوق خود بیندیشند، بلکه باید متوجه باشند دارای مسئولیتهایی نیز هستند. این شهروندان باید بدانند لازمه دموکراسی، استفاده بهینه از زمان و کار سخت است و تداوم دموکراسی، نیازمند مراقبت مداوم و حمایت مردم است. شهروند دموکراتیک باید در مقابل جامعه مسئولیتپذیر باشد و بار آن را بهدوش بکشد. شهروند پاسخگو، فردی منفعل نیست و میداند موفقیت یا شکست دولت مسئولیت اوست. چنین شهروندانی با مشارکت خود، میتوانند پیامدهای مثبتی را بهدنبال داشته باشند. شهروند پاسخگو، باعث بازتولید شهروندان مشابه خود شده و دانش شهری و سیاسی خود را افزوده، و احساس مهمبودن و تأثیرگذاری دارد. با تعاریف بالا درباره شهروندان پاسخگو، میتوانیم نیمنگاهی به شهروندان ایرانی بیندازیم. این بدان معنی نیست که پاسخگویی دولت را تأیید میکنیم یا نسبت به پاسخگویی دولت بیتفاوت باشیم، بلکه میخواهیم بگوییم ما بهعنوان افرادی که دایما از حکومت طلبکار هستیم و در دنیای مجازی از خوبیهای دنیای ماورای مرزها صحبت میکنیم، آیا شهروندی پاسخگو بودهایم. اگرچه جواب کاملا مشخص و مطمئنا منفی است، در این قسمت با توده مردم کاری نداریم. نوک پیکان صحبتهای ما، با افرادی است که دستکم 20 سال بودجه این مملکت صرف آنها شده است تا ملقب به عناوینی مانند استاد، دکتر، پروفسور، دانشیار، جراح پنجهطلا، مدیر قارونوار، اقتصاددان برجسته و... شوند. بودجه کودکانی که در روستاهای دور افتاده، زندگی دوران پارینهسنگی را تجربه میکنند تا امثال بنده با این القاب، ثروتمند! شویم. راستی در مقابل بهدستآوردن این القاب برای جامعه چه کار کردهایم؟ شهری مانند کرمانشاه را در نظر بگیرید که پاییز امسال رتبه اول بیکاری را داشته است. همه آنهایی که دارای القاب پرطمطراق در آن شهر هستند، برای رفع این معضل چه کار کردهاند؟ مگر غیر از این است که ما (تحصیلکردگان) باید شهروندان پاسخگو باشیم؟ مگر غیر از این است فلان برادری که دارای دکترای مدیریت، اقتصاد، بازرگانی، جامعهشناسی و... است، صرفا درحال پرکردن جیب خودش است؟ مگر غیر از این است فلان پزشک جراح که تجربه و تخصص خود را بر روی تن و بدن مردم بهدست آورده است، فعلا در فکر خودش است؟ مگر غیر از این است آقای دکتر مهندس عمران به فکر انبوهسازی و انباناندوزی است؟ کدام یک از ما تحصیلکردگان قدمی بدون اجرت برمیداریم و کدام یک خود را در مقابل لطف جامعه پاسخگو میدانیم؟ اصلا مگر ما جزء ازمابهتران نیستیم که از سر اجبار باید این عوام دوروبرمان را تحمل کنیم! اگرچه صحبت بنده شاید نوعی توهین به تحصیلکردگان را تداعی کند، همه میدانیم که انسانهای بزرگی در میان جامعه تحصیلکرده وجود دارند که همیشه برای جامعه محترماند. صحبت بنده با همه بزرگوارانی است که دائم نق میزنند و بیمحابا در جامعه، خود را لایق دنیای برتری میدانند. برادر من، دنیای برتر حاصل زحمت تمام افراد جامعه است. پزشک محترمی که روزانه بیش از 20 میلیون درآمد دارد، چقدر حاضر است مالیات بدهد؟ دکتر عمرانی که در ساختن یک مجتمع سود میلیاردی دارد، چقدر مالیات میدهد؟ عزیز طلافروشی که درآمد آنچنانی دارد، چقدر صادقانه مالیات میدهد؟ مگر دادن مالیات صادقانه، جزء ویژگیهای شهروند پاسخگو نیست؟ برادر عزیز، دزدی، فساد، سرقت و بیاخلاقی از همه آحاد جامعه نپذیرفتنی و ناشایست است؛ ولی قبول کنیم از افراد تحصیلکرده ناشایستهتر است. جامعه به من و شمایی نگاه میکند که مقاله میخریم و پایاننامه میفروشیم، به مهندسی نگاه میکند که رشوه میگیرد و پزشکی که زیرمیزی میگیرد؛ پس ما بیش از همه جامعه، در مظان اتهام هستیم. مطمئن باشید هیچکس از خارج مرزها به اصلاح جامعه ما همت نمیگمارد، بلکه اصلاح باید از درون جامعه شروع شود، و ما بهعنوان پیشاهنگان این جامعه بیشتر در مرکز توجه هستیم؛ پس باید مسئولانه شروع کنیم و در مقابل جامعه، پاسخگو باشیم. ایبسا افرادی در این جامعه نیز، مسیر درست را از ما الگو بگیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.