آزمایشهای علمی و پزشکی در آن سوی مرز زمین
فضانوردی که قاچاق کرد
سلیمان فرهادیان
آزمایشهای مربوط به بررسی میزان تأثیرگذاری بیوزنی بر سلامت و عملکرد اندامهای موجودات زنده، از اولین سالهای عصر فضانوردی شروع شد. این نوع آزمایشها در دهه 1970 دامنهای وسیعتر پیدا کرد. در ایستگاههای فضایی مختلف، انواع گوناگون حشرات، گیاهان و حیوانات حضور داشتند و فضانوردان، آزمایشهای بسیاری را روی آنها انجام دادند. یکی از مهمترین نکات درباره آزمایشهای علمی در ایستگاه فضایی آن است كه سرنشینان ایستگاه فضایی تاکنون آموختهاند که چگونه میتوان انواع مختلفی از سبزیجات را در فضا کاشت و حتی در برخی از موارد، از محصول کار خود بهعنوان «غذا» استفاده کنند اما با این همه باید دانست پرورش جانوران در ایستگاه فضایی، بهمراتب دشوارتر است. به مناسبت انتشار اخبار مربوط به کاشت کاهو و شکوفاشدن یک گل در ایستگاه فضایی، برخی از مهمترین آزمایشهای زیستی و پزشکی را که در فضا انجام شده است، با هم مرور میکنیم. نخستین موجود زندهای که به فضا رفت نخستین موجود زندهای که به فضا سفر کرد، سگی به نام «لایکا» بود. سوم نوامبر 1957، او را با فضاپیمای «اسپوتنیک-2» که دومین ماهواره جهان بود، به فضا فرستادند. «اسپوتنیک-2» در مداری با اوج 1660 و حضیض 212 کیلومتر در اطراف زمین به گردش درآمد. دستگاههای وصلشده به بدن لایکا، اطلاعات مربوط به فعالیتهای زیستی ازجمله نبض، تنفس، دمای بدن، فشار خون و... را به زمین میفرستادند. دانشمندان با استفاده از این اطلاعات، برای نخستینبار به بررسی عملی آثار بیوزنی بر بدن موجود زنده پرداختند. ارسال این اطلاعات تقریبا یک هفته ادامه داشت و بعد از آن متوقف شد. با کمشدن ذخیره اکسیژن و زیادشدن مقدار کربندیاکسید، لایکا کمکم به خواب رفت؛ خوابی ابدی. این سگ چهارم نوامبر مرد اما ارسال علائم تا 10 نوامبر ادامه داشت اما بعد از آن به دلیل تمامشدن انرژی باتریها، قطع شد. «اسپوتنیک-2» سرانجام روز 14 آوریل 1958 پس از 103 روز سفر فضایی و 2370 گردش به دور زمین، با جو زمین برخورد کرد و نابود شد. بین نوامبر 1957 که لایکا را به مدار زمین فرستادند، تا آوریل 1961 که اولین انسان به فضا رفت، روسها هفت سگ دیگر را نیز به فضا فرستادند که از بین آنها سه سگ مردند و چهار سگ سالم به زمین بازگشتند. پژوهشگران در سالهای بعد، حیوانات مختلف دیگری را نیز به فضا فرستادند ازجمله میمون، خرگوش، موش، لاکپشت، کبک و حشراتی مانند مگس عنکبوت و سوسک را نیز به فضا فرستادند تا آثار پروازهای فضایی را روی آنها آزمایش و بررسی کنند. آمریکا نیز بین سالهای 1959 تا 1961، سه میمون را به فضا فرستاد. هدف از انجام چنین آزمایشهایی، بررسی فضاپیماهایی بود که بعدها فضانوردان با استفاده از آنها به فضا سفر کردند. بفرمایید ساندویچ گوشت هم فضانوردان آمریکا و هم فضانوردان روسیه، تا سال 1965 از غذاییهای خمیری استفاده میکردند که در تیوپهایی شبیه خمیردندان بستهبندی میشد. شیوه کار هم به این صورت بود که فضانورد، پس از بازکردن در تیوپ، آن را به دهان میگذاشت و با فشار دادن ظرف، محتویاتش را میخورد. این غذاها چندان متنوع نبودند و کیفیت و ظاهر آنها هم چندان اشتهابرانگیز نبود و درحقیقت فضانوردان بهناچار این غذا را میخوردند. این وضعیت ادامه داشت تا آنکه «جان یانگ»، فضانورد آمریکایی، تصمیم گرفت برنامه غذایی را تغییر دهد. هر چند در آن زمان دستور کار دقیق و شفافی برای انواع موادغذایی مصرفی در فضا وجود داشت و استفاده از غذاهای دیگر (غیر از غذاهای تأییدشده)، مجاز نبود، جان یانگ در پرواز «جمینی-3» که در 23 مارس 1965 انجام شد، ساندویچ گوشت را دور از چشم مسئولان با خود به فضا برد، به بیان دیگر، او این ساندویچ را قاچاقی به فضا برد و از آن استفاده کرد. نمایندگان کنگره، بعد از پرواز از این موضوع باخبر شدند و رئیس ناسا (سازمان فضانوردی آمریکا) را به دلیل بیدقتی سازمانش در کنترل فضانوردان، سرزنش کردند. میوه و سبزی در منوی غذا گفتیم فضانوردان در سالهای آغازین عصر فضا، از غذاهای خمیری استفاده میکردند اما با ظهور فضاپیماهای جمینی، این وضعیت تا حدودی تغییر کرد. فضانوردان جمینی که در سالهای 1966-1965 به فضا ارسال میشدند، از غذاهای منجمد یا خشک استفاده میکردند. این غذاها در کیسههای پلاستیکی قرار داشتند. برای استفاده از این غذا، ابتدا با استفاده از یک ظرف آبفشان، آب گرم را وارد کیسه پلاستیکی میکنند. پس از گذشت زمانی کوتاه، غذا آماده مصرف است. فضانوردان امروزه نیز از همین غذاها استفاده میکنند. گفتنی است در فضاپیماهای اولیه، امکان تهیه غذا وجود نداشت و فضانوردان از غذاهای آماده استفاده میکردند اما فضانوردان برنامه آپولو (که در سالهای 1968 تا 1975 اجرا شد)، نخستین کسانی بودند که میتوانستند غذای خود را با استفاده از اجاقبرقی گرم کنند. پس از ساخت ایستگاه فضایی سالوت، میر و ایستگاه بینالمللی، پروازهای منظمی به مقصد این ایستگاهها انجام میشود و فضاپیمای بدون سرنشین پروگرس، موادغذایی تازه مانند میوه و سبزیجات را به افراد مستقر در ایستگاه میرساند. کلینیک مغز و اعصاب یکی از مهمترین موضوعات آزمایش در فضا مباحث مربوط به زیستشناسی و پزشکی است. برای مثال در طرح «نرو لب» که سال 1998 انجام شد، فضانوردان در «اسپیس لب» به بررسی اثر بیوزنی روی سامانههای عصبی موجودات زنده پرداختند و حتی اولین جراحی موجود زنده را روی موش انجام دادند. پرورش جوجه در فضا در زمان پرواز فضاپیمای «سایوز تیام 9» در بهار سال 1990 که «ولادیمیر سالاویف» و «الکساندر بالاندین» سرنشینان آن بودند، برای اولین بار در تاریخ پروازهای فضایی، شش جوجه در ایستگاه فضایی میر از تخم بیرون آمدند. در آن آزمایش، از یک دستگاه جوجهکشی به نام «آنکوباتور-2» استفاده شد. 45 تخم بارور بلدرچین ژاپنی را که به مدار زمین ارسال شده بود، در این دستگاه قرار دادند. این دستگاه همه شرایط لازم برای تولد جوجهها ازجمله گرما و رطوبت را فراهم میکرد. حتی این دستگاه، وسیلهای برای گرداندن تخم بلدرچین داشت. اما نکته جالب آنکه از میان 45 تخم، فقط شش جوجه به دنیا آمدند. این جوجههای فضایی، از نظر ظاهری کاملا سالم بودند، صدا را میشنیدند و مانند جوجههای زمینی، نوک میزدند، اما درنهایت نتوانستند با بیوزنی فضا سازگار شوند. جوجهها به دلیل بیوزنی، در اتاقک خود شناور و سرگردان بودند و نمیتوانستند چیزی بخورند. هر چند فضانوردان تلاش میکردند غذای مخصوص جوجهها را به آنها بدهند، ولی تلاششان چندان مؤثر نبود و درنتیجه پس از چند روز، چهار جوجه مردند و فقط دو جوجه باقی ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.