|

بازگشت روس‌ها به خاورمیانه

فاروق لوغ‌اوغلو* . ترجمه: نوژن اعتضادالسلطنه

درباره عواقب و تبعات بازگشت روسیه به خاورمیانه به‌ویژه در قضیه سوریه، بسیار گفته و نوشته شده است. بااین‌حال، شاید بررسی تأثیرات این ورود در کوتاه‌مدت و میان‌مدت کمی زود باشد. همچنین به نظر می‌رسد ارزیابی منطقی از انگیزه‌ها و اهداف بازگشت روسیه در خاورمیانه نیز چندان به‌موقع نیست. در اینجا به‌طور مختصر می‌توان به چرایی و علت اصلی بازگشت آن کشور به منطقه پرداخت. نخست آنکه یکی از اهداف «ولادیمیر پوتین»، رئیس جمهوری روسیه، ارزیابی مجدد در پروژه قدرت روسی در مناطق نزدیک آن کشور پس از فروپاشی امپراتوری شوروی بوده است به‌ویژه در نقاطی که از آن زمان به بعد حضور روس‌ها چشمگیر نبوده است و پوتین از تداوم گسترش حضور ناتو ناراضی است و احساس می‌کند نیاز جدی وجود دارد تا در برابر آن ایستادگی کند. نارضایتی او از ناتو پس از تحریم‌های اخیر غرب بر سر مداخله مسکو در اوکراین و قضیه الحاق کریمه به خاک فدراسیون روسیه تشدید شد. سپس لحظه تعیین‌کننده و سرنوشت‌ساز فرا رسید: ظهور داعش و افزایش تأثیرگذاری آن در سوریه و عراق، فرصتی طلایی برای پوتین فراهم کرد برنامه خود را برای ورود به خاورمیانه آماده کند تا از این طریق بتواند به تقویت قوای نظامی خود در سوریه بپردازد. درنتیجه، روسیه نه‌تنها با صف‌بندی نظامی و تسلیحاتی به خاورمیانه بازگشته است، بلکه تلاش دارد تا از این طریق افکار عمومی در غرب را از بحران اوکراین منحرف و معطوف به مبارزه مشترک علیه داعش کند. روسیه در تحقق این هدف تا اندازه‌ای با تشکیل ائتلاف برای مبارزه علیه تروریسم موفق بوده است. نکته دوم آنکه روسیه انگیزه‌های دیگری نیز داشت، ازجمله حمایت از متحد دیرینه خود یعنی دولت سوریه در جریان جنگ داخلی، حفاظت از تأسیسات نظامی روسیه در آن کشور در طرطوس و نقاط دیگر، تضمین حضور قدرتمند دولت سوریه پای میز مذاکره بر سر آینده سوریه و درنهایت ایجاد توازن قوا در شرق مدیترانه. پناهگاه امن روسیه در خاورمیانه، سوریه است. زمانی که دولت بشار اسد نیازمند کمک بود روسیه نقش مهم خود را ایفا و روابط نزدیک خود با آن کشور را حفظ کرد. حتی در شرایطی که سوریه دچار انشقاق و تفرقه شده بود، روسیه نشان داد به روابط خود با دولت دمشق وفادار است. نکته سوم آنکه تهدید مستقیمی از جانب داعش، روسیه را تهدید می‌کند. ازهمین‌روست که آن کشور تصمیم گرفته نبرد را از خانه دور کند و در سوریه ادامه دهد. تعداد زیادی از جنگجویان چچنی اکنون در صفوف داعش حضور دارند. تداوم فعالیت داعش می‌تواند تهدیدی برای روسیه باشد، چراکه احتمال رادیکالیزه‌شدن مسلمانان روسیه و همچنین نواحی قفقاز را افزایش می‌دهد. این موضوع یکی از مهم‌ترین عواملی است که آن کشور را به توقف پیشروی داعش در سوریه وادار می‌کند. بااین‌حال، عملیات روسیه به‌وضوح نه‌تنها علیه اهداف داعش، بلکه علیه گروه‌های مخالف اسد از جمله جبهه النصره نیز بوده است. آمریکا و اروپا در حالی در شعارهای خود از اولویت مبارزه علیه داعش می‌گویند که پوتین از فرصت ایجادشده در سوریه برای تجهیز نیروهای خود کمال بهره را برده و اکنون در حال کمک‌کردن به اسد در مبارزه علیه داعش است. نکته چهارم آنکه پوتین به این دلیل حضور خود را در منطقه افزایش داده که میزان بالایی از ذخایر گاز طبیعی در شرق مدیترانه کشف شده است. روسیه یک بازیگر عمده در عرصه جهانی در حوزه انرژی است و نمی‌خواهد بازار خوب در این منطقه بزرگ در حال رشد را از دست دهد. ازهمین‌روست که می‌بینیم چرا روسیه خواستار تقویت روابط با اسرائیل، مصر و قبرس یونانی‌نشین است. درنهایت آنکه روسیه خواستار ایجاد ائتلافی جدید برای افزایش نفوذ خود در منطقه است. تقویت روابط با ایران و سوریه، هدف اصلی روسیه برای نزدیکی بیشتر با عراق و حزب‌الله لبنان را تحقق می‌بخشد. مراکز فرماندهی قوای نظامی روسیه در دمشق و بغداد حضور دارند. این موضوع می‌تواند منازعه فرقه‌ای و قومیتی در جهان مسلمان را پیچیده‌تر کند. به‌طور خلاصه، روسیه اکنون فرصتی تاریخی برای حرکتی بزرگ را به دست آورده تا بتواند در جایگاه یک قدرت بزرگ در خاورمیانه قرار گیرد و اهداف استراتژیک، اقتصادی و سیاسی خود را به پیش برد. در مرحله کنونی، سود و هزینه روسیه روشن نیست. بااین‌حال، موضوع مشخص این است که روسیه جدید بازیگری عمده و مهم در خاورمیانه خواهد بود چه بتواند وضعیت را بهتر کند یا آنکه شرایط را به بدترین شکل ممکن سوق دهد. اجازه دهید به یاد آوریم مداخله روسیه از زمان روند صلح وین آغاز شد. اکنون عملیات روسیه آن هم در سطوح بالا در سوریه ممکن است اقدامی اجتناب‌ناپذیر و ضروری برای پیداکردن راه‌حلی سیاسی پای میز مذاکره به منظور پایان‌دادن به منازعه سوریه قلمداد شود. اما چرا؟ پاسخ ساده است، چراکه در صورت شکست، روسیه و متحدانش در رویارویی مستقیم با آمریکا و متحدان آن، ازجمله ترکیه قرار خواهند گرفت. این قطعا چشم‌اندازی است که تمام طرفین می‌خواهند از بروز آن جلوگیری کنند. *سفیر پیشین ترکیه در واشنگتن

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.