|

«بازی سایه» از ژاپن روی صحنه رفت

کابوکی مدرن در تهران

مهدی جوانبخت: نمایش «بازی سایه» یک کابوکی مدرن بود. کابوکی یکی از انواع نمایش سنتی ژاپن است و عناصر مهم تشکیل‌دهنده آن حرکات موزون، آواز و گفتار است. هرچند بازیگران کابوکی خود آواز نمی‌خوانند و این وظیفه یعنی توصیف صحنه برعهده گوینده است و یک راوی به جای همه نقش‌ها سخن می‌گوید. اما مهم‌تر از آواز و گفتار، حرکات موزون در تئاتر کابوکی است که پایه اصلی آن است. درواقع در سنت نمایش ژاپن، هر حرکتی که ضرباهنگ داشته و قراردادی شده باشد، حرکت موزون محسوب می‌شود. در آغاز تنها نقش‌های مؤنث به اجرای حرکات موزون می‌پرداختند، اما از سده هجدهم، حرکت موزون چنان اهمیتی در اجرای نمایش‌ها پیدا کرد که یک طراح حرفه‌ای حرکات موزون نیز به گروه‌ها و شرکت‌های نمایشی پیوست. حرکت موزون در کابوکی همواره بیان‌کننده یک مفهوم کلامی است و بر آن است که بازتاب جوهره اصلی احساسات بازیگر و نقش باشد. این حرکت موزون همیشه با یک موسیقی توصیفی و روایی همراه است که ویژگی شخصیت را بیان می‌کند. اگر بخواهیم جایگاه دقیق کابوکی را در تئاتر ژاپن مشخص کنیم، این نمایش در بین قراردادگرایی تئاتر نو و واقع‌گرایی تئاتر غربی جای می‌گیرد. نمایش بازی سایه هم از این قاعده مستثنا نیست. تاتسویا هاسه‌گاوا، کارگردان این اثر، نیز کار خود را با موسیقی جان‌دار و حرکات موزون انرژیک آغاز می‌کند و جلوه زیبایی از هارمونی و هماهنگی بدن‌ها و موسیقی را به رخ تماشاگر می‌کشد. اما با آغاز قصه‌گویی توسط راوی، ضرباهنگ نمایش دستخوش تغییراتی می‌شود؛ هرچند در نهایت کارگردان ژاپنی به‌خوبی توانسته اجرای بازی بدن و قصه‌گویی را به موازات هم پیش ببرد و جز لحظه‌هایی کوتاه، تماشاگر را تا انتهای نمایش با خود همراه کند. در این نمایش برخلاف کابوکی اما خبری از آرایش و چهره‌آرایی اغراق‌آمیز و کیمونوها و لباس‌هایی که گاه وزن آنان به 25 کیلو هم می‌رسد و مختص نمایش کابوکی است، نیست. در عوض سنت دیگری از نمایش شرق چاشنی این نمایش است و عنوان و حتی محتوای اثر را یکجا با خود دارد: سایه‌بازی. هاسه‌گاوا قصه خود را بر اساس همین سنت دیرینه بسط می‌دهد و هم از تکنیک سایه‌بازی سود می‌برد و هم از مفهوم آن. یعنی کارگردان هم در شکل‌دادن فرم اثر و هم در حفظ خط داستانی و محتوا توانسته به یک ترکیب بی‌نقص در اجرا دست یابد. از این رو کارگردانی این اثر مهم‌ترین فاکتور موفقیت بازی سایه است و حتی می‌توان میزانسن‌های هاسه‌گاوا را یک دکوپاژ قوی سینمایی دانست که یک پلان را از چندین زاویه به نمایش می‌گذارد. این امر جز با اجرای یکدست و هماهنگ بازیگران که ارزش کار آنان هم از کارگردانی اثر کمتر نیست، محقق نمی‌شد. بازیگرانی که هریک به‌مثابه بازیگر کابوکی، قدرت انتقال مفهوم حرکت و بازی بدن خود را به‌خوبی دارند و زمان یک‌ونیم‌ساعته نمایش نیز، حتی در اجرای دوم در یک روز هم از قدرت جسمانی آنها نکاسته بود. به هر حال بازی سایه توانست نظر تماشاگر خاص و عام ایرانی را جلب کند و این موضوع از میزان تشویق تماشاگران در پایان نمایش نیز مشخص بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.