عباس ملكي در گفتوگو با «شرق» از تأثير برجام بر روابط تهران - آنكارا مي گويد
فرصتهاي منطقهاي يك توافق جهاني
آرزو فرشید
برجام اجرائیشد و مهمترین پرونده سیاست خارجی کشور که دولت یازدهم از ابتدای کار روی آن تمرکز کرده بود، بالاخره به ثمر نشست. حالا همه حواسها متوجه سیاست خارجی در سطح منطقه خواهد بود. از یک سو انتظار میرود برجام در حلوفصل معضلات منطقهای اثرگذار باشد و از یک سو باید دید روابط دوجانبه ایران و همسایگان چه سمتوسویی میگیرد. ترکیه یکی از این همسایگان است که در دوران سخت تحریم روابط خوبی با ما داشت. ترکها اگرچه در جریان مذاکرات خیلی از حصول توافق استقبال نمیکردند، اما بعد از اجرای برجام با صدور اطلاعیهای ابراز خرسندی کردند. حال این سؤال باقی است که اجرائیشدن برجام در چه بخشهایی از اقتصاد و سیاست به نفع و در کدام بخشها به زیان آنهاست؟ ازهمینرو چگونگی روابط ایران و ترکیه در مقطع پسابرجام را میتوان بررسی و درباره آن تأمل کرد. همین موضوع محور گفتوگوی مختصر ما با عباس ملکی، کارشناس ارشد مسائل سیاسی بود. او با خوشبینی نسبت به توسعه و گسترش روابط ایران و ترکیه، رویکرد تعاملی ایران و الگوی برجام را عاملی فرصتساز در منطقه دانست و تأکید کرد موقعيت جغرافیایی و ظرفیتهای ایران که با برجام به رسمیت شناخته شده است، کشورهای همسایه را ناگزیر میکند در مسیر تعامل با هم حرکت کنند.
--------------------------------
از نظر شما اجرائیشدن برجام در سطح منطقه، بهویژه در روابط ایران و ترکیه چقدر اثرگذار است؟ برجام همانطور که در سیاست داخلی ما اثرگذار است، در روابط خارجی ما نیز تأثیرات بسزایی خواهد داشت. احتمالا این تأثیرات درباره همسایگان، ازجمله ترکیه که ارتباط نزدیکی در دوران تحریم با آن داشتهایم، بیشتر هم خواهد بود؛ بنابراین کل تأثیرات برجام را در روابط ایران و ترکیه حتما در ماهها و سالهای آینده شاهد خواهیم بود. به نظر شما آثار برجام در این روابط چه سمتوسویی دارد؟ با توجه به نگاه مثبت ایران برای گسترش تعامل این تغییرات، حتما مثبت خواهد بود و به سوی تعامل بر مبنای عقلانیت و منافع متقابل خواهیم رفت. ایران و ترکیه در سالهای تحریم روابط خوبی بهویژه در حوزه اقتصاد داشتهاند، لغو تحریمها در این روابط چه تغییراتی ایجاد میکند؟ واقعیت این است که روابط ایران و ترکیه در دو مقطع، از مشکلات ایران در سطوح منطقه و بینالمللی متأثر بوده است. یک بار در دوران جنگ تحمیلی و بار دیگر در دوران تحریم، ترکیه با ما روابطی برقرار کرد که در آن مقاطع، متوازن نبود؛ یعنی به واسطه مشکلاتی که ما داشتیم، روابط، تناسب لازم را نداشت. این دو دوره سبب شد ترکیه از گسترش روابط با ما منتفع شود. ترکها در دوران جنگ ایران و عراق یک جهش اقتصادی داشتند و در دوران تحریم نیز شاهد بودیم آثار بحران اقتصادی اروپا در ترکیه خیلی مشاهده نشد. این موضوع علاوه بر مدیریت در درون این کشور، به روابط ترکیه و ایران نیز بستگی داشت. حالا که از مقطع دوم، یعنی تحریمها خارج میشویم، تمایل ترکها برای توسعه روابط با ایران به اندازه قبل باقی خواهد ماند؟ ما تاکنون روابط متوازنی داشتیم - روابط متوازن تفاسیر خود را دارد که اکنون فرصت بیان آن نیست- و بعد از این روابط متعادلی خواهیم داشت که منافع دو کشور را در عرصههای سیاسی، امنیتی و اقتصادی تأمین خواهد کرد. توجه داشته باشید ترکیه یکی از شرکای ما در عرصه اقتصادی و روابط با آنها در سالهای گذشته فرازونشیبهایی داشته است، اما الزمات ناشی از روابط تاریخی و جغرافیایی سبب شده است در اوج تنشها و چالشها هم مقامات عالی دو کشور روابط را به گونهای مدیریت کنند که چالشها تبدیل به بحران نشود و فرازونشیبها به سوی بهبود روابط برود. تأثیر اجرائیشدن برجام در روند این روابط چیست؟ اگر رویکرد تعاملی ایران در برجام در روابط با همسایگان بهویژه ترکیه هم دنبال شود، حتما نتایج خوبی خواهد داشت. با توجه به استقبال وزارت خارجه آنها از برجام و بر مبنای آنچه «داوود اوغلو» قبل از سفر به انگلستان بر آن تأکید کرد میتوان برجام را همان الگویی دانست که میشود از آن برای حل مشکلات خاورمیانه استفاده کرد. اگر به مواضع ترکیه در جریان مذاکرات هستهای نگاه کنیم، خواهیم دید ترکیه هیچ وقت اظهارنظر تندی دراینباره نکرد، اما مواضع چندان موافقی هم نداشت. به نظر شما این رویکرد کجدارومریز در شکلگیری روابط پسابرجام اثرگذار خواهد بود؟ ترکیه نیز در نگاه کلان در کنار غربیها بود و هستهایشدن ایران را برای خود تهدید تلقی میکرد. از یک سو القاکردنهای غرب و از سوی دیگر ذهنیت برخی ترکها که ایران را به عنوان یک رقیب میبینند سبب شد آنها توافق ایران را عامل برهمزننده توازن منطقهای تصور کنند. به همین دلیل مواضع کجدارومریز در پیش گرفتند، اما اکنون بعد از اجرائیشدن برجام با توجه به اینکه مسئله به تأیید قدرتهای بینالمللی رسیده است، این امید وجود دارد که ترکيه نگاه سلبی و ایجابی توأم با هم خود را به نگاه ایجابی تغییر دهد. نگاه سلبی ترکيه را در مسئله سوریه که اتفاقا محل اختلاف ایران و ترکیه و یکی از بحرانهای اصلی منطقه نیز هست، مشاهده میکنیم. انتظار میرود برجام در حل مسائل منطقهای مانند موضوع سوریه اثرگذار باشد. فکر میکنید اثرگذاری برجام در موضوع سوریه بر روابط ایران و ترکیه چه نمودی داشته باشد؟ بهطور حتم برجام بر روابط ایران تأثیرگذار است. دراینباره نیز بستگی به نگاه ترکيه دارد. قابلیتها، ظرفیتها و توانمندیهای ایران مشخص است و هیچ کشوری نمیتواند ما را از این توان اثرگذاری محروم کند. توافق برجام درواقع تأیید همین ظرفیت و قابلیت ایران در سطح بینالمللی و منطقهای است؛ لذا اگر نگاهی که در سوریه بین ترکیه و عربستان برای حذف ایران وجود دارد، ادامه پیدا کند، سیاستهای آنها پیش نمیرود؛ چراکه بعد از برجام، ایران دست برتر را خواهد داشت. بااینحال بهخاطر سیاست کلان جمهوری اسلامی و تأکید رئیسجمهور بر ادامه رویکرد تعاملی حتی با رقبا، فکر میکنم که برجام علاوهبر مسئله سوریه در روابط ایران و ترکیه هم فرصتساز خواهد بود. واقعیت این است که الان در خیلی از حوزهها با ترکیه اختلاف داریم و سوریه تنها یکی از آنهاست. مهم این است که در روزهای آینده فارغ از حرف و سخن در عمل شاهد چه رویکردی باشیم. درباره روابط اقتصادی بعد از برجام با ترکیه چه نظری دارید؟ اقتصاد دو کشور همانطور که گفتم میتواند مکمل یکدیگر و در خدمت توسعه هم باشد. یعنی نگاه تعاملی ایران سبب میشود حتی نگرانیهایی که برای برخی از کشورهای همسایه بعد از برجام ایجاد شده نیز تبدیل به چالش نشود و بتوانیم در مسیر بهبود روابط خارجی خود حرکت کنیم؟ توجه داشته باشید که ما با برجام به جایگاه واقعی خود برگشتهایم. کشورهای همسایه نباید زخمیشدن یا مشکلات در کشور همسایه را برای خود یک فرصت جهشی تلقی کنند. شرایط ایران در عرصه بینالمللی در حال طبیعیشدن است و پذیرش این واقعیت به معنای این است که ایران و ترکیه یا ایران و هر یک از همسایگان ظرفیتهایی دارند که میتواند در تعامل با هم باشد. فکر میکنید این همسایگان، ازجمله ترکیه تغییر وضعیت و برگشت ایران به جایگاه واقعی خودش را پذیرفتهاند؟ این یک واقعیت است؛ اما تا نگاه کشورهایی مثل ترکیه یا عربستان نسبت به ما تغییر نکند، نمیتوانیم در اجرا گام مهمی برداریم. اکنون در خاورمیانه کشورها نسبت به هم ذهنیت منفی و رقابتی دارند؛ اما اروپا سالهاست که از این مرحله عبور کرده است. بههمینخاطر هم شاهد یک اتحادیه اروپای قوی و تأثیرگذار در عرصه سیاست و اقتصاد بینالملل هستیم. خاورمیانه نیز با توجه به حضور کشورهای بزرگی مثل ایران و ترکیه میتواند این مسیر را طی کند. اکنون در برخی از رسانههای ترکیه میبینیم که از هنر دیپلماسی ایران تعریف میشود. آنها علاوهبر اینکه از برجام استقبال کردهاند، میگویند که الگوی ایران در برجام برای ترکیه در بحرانهایی مثل قبرس هم قابلاستفاده است. این موارد میتواند دولت ترکیه را از طریق افکار عمومی تحت فشار قرار دهد تا در تعامل با ایران باشد.ناگفته نماند که حتی اگر اراده این کشور هم بر عدم توسعه روابط با ایران باشد، موقعیت جغرافیایی ما را ناگزیر میکند که روابط مثبتی با یکدیگر داشته باشیم. بهاینترتیب اگر نگاه تعاملی داشته باشیم خواهیم توانست از فرصت برجام برای حل موارد اختلافی تهران و آنکارا استفاده کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.