بیوتکنولوژی پزشکی، از ابتدا تا امروز
صنعتی که بر اقتصاد ملی تأثیرگذار است
عبدالحسین روحالامینی نجفآبادی.استاد دانشکده داروسازی دانشگاه تهران-رئیس اسبق انستیتو پاستور ایران
1- صنعت بیوتکنولوژی بهواسطه تولید محصولات دارویی، کشاورزی و زیستمحیطی، توجه بسیار زیادی را به خود جلب کرده است. بهبود کیفیت در مراقبتهای بهداشتی جامعه، افزایش محصولات کشاورزی و ایجاد محیطزیستی سالم و پاکیزه از دستاوردهای بالقوه این صنعت برای جوامع بشری است. علاوهبر این فواید، صنعت بیوتکنولوژی سبب افزایش در خور ملاحظه سوددهی اقتصادی شده است بهطوریکه این صنعت هماکنون از صنایع تأثیرگذار بر اقتصاد ملی محسوب میشود. 2- در بسیاری از کشورها، بیوتکنولوژی جزئی از اولویتهای مهم توسعه در نظر گرفته شده است و دولتها درجهت تضمین دسترسی به دانش و مهارتها برای رسیدن به انقلاب جهانی در بیوتکنولوژی، راهکارهای ویژهای را در نظر گرفتهاند. برنامهریزی استراتژیک برای توسعه این فناوری در قرن بیستویکم بهعنوان فناوریای که موجب دگرگونی اساسی در جامعه میشود، در بسیاری از کشورهای پیشرفته و درحالرشد یا انجام پذیرفته است یا در حال اتمام است. نکات درخورتوجه در تمامی این برنامهریزیها درنظرگرفتن مزایای این فناوری در پیشبرد سلامت جامعه، امنیت غذایی، حفظ محیطزیست، ایجاد محصولات نوین، جذب سرمایهگذاریهای بینالمللی، ایجاد فرصتهای شغلی پرارزش و نیز بنیانسازی مستحکم در رشد اقتصادی مستمر است. 3- دورنمای بیوتکنولوژی تا قبل از سال 1980 معطوف به دیدگاههای مهندسی و بزرگنمایی فرایندها بود. لیکن در جهتگیریهای اخیر، بیوتکنولوژی علاوه بر پیشرفت طراحی تجهیزات، بزرگنمایی و مدلسازی ماکروسکوپیک، عصر شکوفایی دیدگاههای زیستمولکولی، فرایندهای سلولی، مهندسی آنزیم، مهندسی سوختوساز، تولید فرآوردههای جدید از میکروارگانیسمهای تراریخته، استفاده از پروتئین برای تولید داروهای نوترکیب مانند پادتنهای تکدودمانی، اینترفرونهای لکوسیتی، واکسنهای ژنی، زیستکاتالیزورهای صنعتی، آنتیبیوتیکهای جدید و پروتئینهای درمانی مانند انسولین انسانی، هورمون رشد انسانی، انواع اینترفرونها، فاکتورهای خونی و... را تجربه میکند. 4- بیوتکنولوژی پزشکی امکان خوبی در صنعت کشور برای ایجاد یک بخش دارویی قوی، تعداد فزایندهای از شرکتهای کوچک و متوسط بیوتکنولوژی، یک شبکه بزرگ از دانشگاهها، مؤسسات تحقیقاتی و دانشکدههای پزشکی و ارزیابی محصولات با هزینههای پایین فراهم میکند. قرن بیستم را با شکوفایی دوران رشد علوم زیستی پشت سر گذاشتيم و به قرن بیستویکم بهعنوان قرن توسعه دانش فنی علوم زیستی ورود پیدا کردیم. انتقال ژن از موجودی به موجود دیگر در اوایل دهه 1970 میلادی به انقلابی در علوم زیستی منتهی شد. در همین دوران بود که دانشمندان موفق به تولید آنتیمنوکلونال شدند که قابلیت تولید آنتیبادی علیه یک اپیتوپ از پروتئین را داشت. این موفقیت آنان را در زمره برندگان جایزه نوبل قرار داد. آنتیبادیها بهعنوان پروتئینهایی که توسط سلولهای لنفوسیتی B تولید میشوند، راه را برای درمان بیماریهای صعبالعلاج و سرطانها باز کردند. دو داروی برگرفتهشده از این تکنولوژی (انسولین و هورمون رشد انسانی) در اوایل دهه 1980 توانست امیدبخش درمان دو بیماری دیابت و کمبود هورمون رشد انسانی باشد. تأمین جهانی این دو دارو، با روشهای معمولی، بسیار سخت و شاید غیرممکن بود. تولید انبوه و از طرفی به علت منشأ انسانی آن از نظر عوارض جانبی موجب آرامش خاطر جامعه بیماران شد. در کمتر از چهار سال در دهه دوم 1980 با ورود داروهای دیگر مانند اینترفرونها در سلولهای جانوری علاوه بر باکتریها، درمان بسیاری از بیماریهای صعبالعلاج را ممکن کرد. در این دهه بیشترین تولیدات به فرآوردههای دارویی پروتئینی اختصاص پیدا کرد. دیری نپایید که تولید آنتیبادیهای منوکلونال باکیفیت در مقیاس صنعتی در اوایل دهه 1990 ممکن شد. در اولین گامها، بهکارگیری آنتیبادیهای منوکلونال در تشخیص بیماریها موجب افزایش اختصاصیت و حساسیت کیتهای تشخیص شد. چندی از حضور این فرآوردهها به بازار نگذشته بود که راه درمان را نیز تسهیل کرد و اولین آنتیبادیها در سال 1986 برای درمان بیماریها بهکار گرفته شد. مقالات چاپشده در زمینه آنتیبادیهای منوکلونال از سال 1986 از تعداد 2000 به 8000 در سال 2008 رسید و تعداد Patent در همین سالها به ترتیب 9000 و 32000 بود. پرواضح است که چنین رشدی نشان از آیندهای روشن برای اینگونه فرآوردههاست. 5- با نگاهی به تاریخ ایران، دو مؤسسه واکسنسازی کشور «مؤسسه رازی» و «انستیتو پاستور ایران» نهتنها نقش چشمگیری در ارتقای سلامت جامعه ایرانی داشتند، بلکه در منطقه نیز توانستهاند نقشآفرین باشند. بیشتر واکسنهای انسانی موردنیاز و همچنین دام و طیور در این دو مؤسسه تولید و در اختیار مردم قرار گرفته است. ایران به عنوان دومین تولیدکننده واکسن فلج اطفال، زمانی در صدر کشورهای جهان قرار داشت. علاوهبراین، حجم تولید واکسنهای انسانی و دامی موردنیاز کشور در سطح وسیع و چشمگیری قرار داشت. بدون شک پیشینه تاریخی هر کشور در هر زمینه همواره عاملی مهم در پیشرفت علوم مرتبط با آن زمینه است. برخورداری کشور از تاریخ علم در این دو مؤسسه نقش کلیدی در پیشرفت علوم زیستی، مخصوصا بیوتکنولوژی نوین دارد. اگر به تاریخ بیوتکنولوژی نوین نگاه کنیم، زمان شروع بیوتکنولوژی نوین در جهان که به سال 1980 برمیگردد، دقیقاً زمانی است که ایران درگیر جنگ تحمیلی با عراق بود، دوران سازندگی پس از جنگ نیز شامل این تکنولوژی پیشرفته میشود. بیوتکنولوژی در اواخر دهه 60 هجری شمسی به عنوان اولویت ملی در کشور تعیین شد. در این دوران مرکز ملی ژنتیک و بیوتکنولوژی در کشور تأسیس شد. در اوایل دهه 1370 نیز بخش بیوتکنولوژی در انیستیتو پاستور افتتاح و تحقیقات بیوتکنولوژی در این دو مؤسسه شروع شد. زمانی طولانی نگذشت که دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه علوم پزشکی تهران نیز حرکات مهمی را در این زمینه شروع کردند. در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، بیوتکنولوژی پزشکی به عنوان اولویت ملی قرار گرفت و برای رفع نیازهای بخش سلامت، برنامهریزیهای مختلف انجام شد. شرکتهای خصوصی به عنوان عامل پیشرفت این تکنولوژی در کشور نیز شروع به فعالیت کردند. اولین شرکتهای خصوصی در اوایل دهه 70 شمسی شروع به کار کردند. با توجه به زیرساختارهای علمی، امکان تولید درخورتوجهی از داروهای بیوتکنولوژی در کشور وجود دارد؛ بنابراین با سرمایهگذاریهایی که از سال 1375 تاکنون در زمینه بیوتکنولوژی شده است، از جمله ایجاد شبکههای تحقیقاتی، شرکتهای دانشبنیان تولیدکننده دارو و تربیت نیروی انسانی ماهر و تحصیلکرده، میتوان شاهد تولید و عرضه هرچه بیشتر این محصولات به بازار دارویی کشور و نیز صادرات آن باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.