رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات بیوتکنولوژی پزشکی ایران در گفتوگو با «شرق»
شرکتهای «تولیدنما» معرکهگردان بحرانهای دارویی کشور
امروزه در بسیاری از کشورها، بیوتکنولوژی جزئی از اولویتهای مهم توسعه در نظر گرفته شده است. خوشبختانه این صنعت در دهههای اخیر در ایران نیز از رشدی پذیرفتنی برخوردار بوده تا جایی که از 160 قلم داروی بیوتکنولوژی که هماکنون در دنیا در حال تولید است، 19 دارو در ایران تولید میشود که این موضوع موجب شد ایران در بین کشورهای آسیایی و شمال آفریقا، مقام سوم را بعد از ژاپن و کرهجنوبی به دست آورد. باوجوداین پیشرفت و توسعه، متأسفانه از آنجا که در دولت گذشته، سازمان غذا و دارو جولانگاه شرکتهای تولیدنما قرار گرفته بود؛ روندی که بهدلیل داشتن مجوز از دوره قبل متأسفانه هنوز هم ادامه دارد، ایران به حیاطخلوت داروهای آرژانتینی تبدیل شده است. بررسی جایگاه رشته بیوتکنولوژی در ایران و جهان و چشمانداز و چالشهای این رشته، موضوع گفتوگوی ما با دکتر «فریدون مهبودی»، رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات بیوتکنولوژی پزشکی ایران است که در ادامه میخوانیم.
در ابتدا بفرمایید جایگاه کنونی رشته بیوتکنولوژی در سطح جهان چیست و چرا این رشته تا این اندازه اهمیت یافته است؟ امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا، بیوتکنولوژی جزئی از اولویتهای مهم توسعه در نظر گرفته شده است و دولتها درجهت تضمین دسترسی به دانش و مهارتها برای رسیدن به انقلاب جهانی در بیوتکنولوژی، راهکارهای ویژهای را در نظر گرفتهاند. برنامهریزی استراتژیک برای توسعه این فناوری در قرن بیستویکم بهعنوان فناوریای که موجب دگرگونی اساسی در جامعه میشود در بسیاری از کشورهای پیشرفته و درحالرشد یا انجام پذیرفته است یا درحال اتمام است. نکات درخور توجه در تمامی این برنامهریزیها درنظرگرفتن مزایای این فناوری در پیشبرد سلامت جامعه، امنیت غذایی، حفظ محیطزیست، ایجاد محصولات نوین، جذب سرمایهگذاریهای بینالمللی، ایجاد فرصتهای شغلی پرارزش و نیز بنیانسازی مستحکم در رشد اقتصادی مستمر است. برای مثال در حالی شیب روند رشد بازار داروهای سنتی حدود شش تا هفت درصد در سال است که روند رشد محصولات بیوتکنولوژی سالانه شیب 15درصدی دارد. این صنعت از چه زمانی در ایران پا گرفت؟ رابطه داینامیک صنعت با دانشگاه در دهه 70 خورشیدی و حضور استادان عالیرتبه دانشگاهی در این حوزه موجب پیدایش صنعت بیوتکنولوژی در ایران بهعنوان یک صنعت منحصربهفرد شد که با وجود جوانبودن، رشد خوبی داشته است. در این حوزه برخلاف داروسازی سنتی که ماده اولیه وارد میشود، تولید از ابتدا تا انتها در داخل کشور انجام میشود و بههمیندلیل از ارزش افزوده بسیار بالایی برخوردار است. اساسا داروسازی سنتی و بیوتکنولوژی چه تفاوتیهایی با هم دارند و تفاوت ارزش افزوده در این دو صنعت از کجا ناشی میشود؟ ارزش واقعی محصولات بیوتکنولوژیک به ماده اولیه آن محصولات مربوط است. این موضوع مانع از آن میشود که خطر ایجاد بحرانهایی مانند کمبود دارویی ناشی از تحریم مانند موردی که در سال 1391 در کشور شاهد آن بودیم، این صنعت را تهدید کند. بهعنوانمثال قیمت یک داروی شیمیایی مانند «سفتریاکسون» که از فرآیند پر کنی و بستهبندی مشابه با یک داروی بیولوژیک برخوردار است، برای مصرفکننده 25هزار ریال است. دراینمیان، ماده اولیه 20 درصد ارزش کل فرآورده را و ارزش افزوده در فرمولاسیون شامل پرکردن و سربار کارخانه، حدود 80 درصد قیمت کل کالا را به خود اختصاص میدهد که درصورت واردکردن ماده اولیه 20 درصد ارزش داروهای شیمیایی از کشور خارج میشود. ماده اولیه فرآورده بیولوژیک با تخصیص 90 درصدی ارزش افزوده فرآورده در دارویی مانند «ریتوکسیمب 500mg» با قیمت نهایی 21میلیونو 500 هزار ریال، از ارزش افزوده بهمراتب بیشتری در قیاس با فرآورده شیمیایی برخوردار است. با این حساب معلوم میشود که واردات ماده اولیه داروهای بیولوژیک و پرکردن محصول در ایران هیچ عایدی و مزیتی برای کشور نداشته و صرفا موجبات نمایشی به نام تولیدنمایی و ارزبری و وابستگی هرچه بیشتر را فراهم میکند. بنابراین همانطور که تجربه نیز نشان داده، تولید فرآوردههای بیولوژیک و تحقق رؤیای خودکفایی در تولید و دراختیارگرفتن تکنولوژی ساخت فرآورده از بانک سلولی تا محصول نهایی ضمن کاهش چشمگیر در ارزبری نیاز بیماران خاص و صعبالعلاج کشور را بهویژه در دوران تحریم مرتفع کرده است. همچنین داروی «اینترفرون بتا 1 آ» (سینووکس) که در کشور به تولید میرسد، امکان درمان را برای 18 هزار بیمار مبتلا به «اماس» کشور در دوران تحریم میسر کرد. این در حالی است که به دلیل نبود تکنولوژی تولید فرآورده فاکتور 7 خونی ایران در دوران توهین روزنامه دانمارکی به پیامبر اسلام، با وجود سیاستهای کلان کشور، امکان تحریم واردات محصول دانمارکی این فرآورده وجود نداشت. هرچند به همت متخصصان ایرانی، این فرآورده نیز از سال 91 در داخل کشور در حال تولید بوده و امروزه نهتنها پاسخگوی نیاز داخل کشور بوده که به سایر کشورها نیز صادر میشود. درحالحاضر جایگاه ایران را در این بازار روبهرشد چگونه ارزیابی میکنید؟ هماکنون در دنیا 160 قلم داروی بیوتکنولوژی در حال تولید است که از این تعداد 19 دارو در ایران تولید میشود و این موضوع موجب شده تا ایران در بین کشورهای آسیایی و شمال آفریقا مقام سوم را بعد از ژاپن و کره جنوبی به دست آورد و پیشبینی میشود در چهار سال آینده این تعداد به بالای 32 قلم برسد؛ داروهایی که در اکثر آنها ایران دومین تولیدکننده در دنیاست. از سوی دیگر برای محصولات بیوتکنولوژی 160 میلیارد دلار بازار جهانی وجود دارد که سهم ایران در این میان از نظر تعدادی حدود سه درصد، از نظر ارزشی حدود 15 درصد و از نظر مصرفی یک درصد کل بازار دارویی جهان است. درحالحاضر پیشرفت کشور در این فناوری به حدی رسیده که قراردادهای انتقال دانش فنی از ایران برای تولید داروهای بیوتکنولوژی در ترکیه و مالزی با همکاری معتبرترین شرکتهای دارویی و مراکز تحقیقاتی منعقدشده در حال انجام است. برنامهریزی ایران برای این حوزه با شرایطی که اشاره شد، چیست؟ در سال گذشته یکی از اهداف اصلی، صرفهجویی ارزی بالغ بر 600 میلیون دلار بوده است. این صنعت قدرت صادراتی بسیار بالایی دارد بهطوریکه از بازار صادراتی 180میلیوندلاری داروی ایران در سال گذشته، فقط یک قلم از داروهای این حوزه حدود 35 میلیون دلار صادرات داشته است و پیشبینی میشود در صورت حمایت در طول 8 تا 10 سال آینده، صادراتی در حدود یک میلیارد دلار داشته باشد. مشکلات پیشروی این صنعت چیست؟ کشور ما هماکنون از نظر سطح علم و دانش بیوتکنولوژی جایگاه مناسبی در میان کشورهای جهان دارد. به همین منظور نگاه به این حوزه همواره باید در راستای اعتلای سطح علمی کشور بوده و تلاش همه نهادهای ذیربط باید در جهت پیشرفت هرچهبیشتر میزان علم و دانش کشورمان باشد. چون همانطور که میدانیم درصورتیکه یک کشور تنها از نظر سطح علم پیشرفت داشته باشد و این دانش در خدمت تولید و ایجاد محصولات حاصل از دانش پیشرفته نباشد، ارزش آن بسیار متفاوت خواهد بود. به همین علت باید در کشور سازوکاری ایجاد شود تا این علم به صنعت و تولید تبدیل و در راستای تجاریسازی و ایجاد سود برای کشور مصرف شود. با وجود فرمایش مقام معظم رهبری که «توانمندکردن بخش خصوصی یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی است»، هماینک این توانمندسازی به میزان لازم و با کارآمدی مناسب انجام نمیشود. برای افزایش این کارایی، تقویت بخش خصوصی با توجه به امکان انجام امور مختلف با بازده بالا و نیز میزان هزینه کمتر، نکتهای کلیدی در تسهیل حرکت چرخهای صنعت داخلی است. برای مثال در صنعت بیوتکنولوژی، عمده بار تولیدی و صرفهجوییهای حاصل از آن و نیز ارزآوری آن، بر دوش بخش خصوصی بوده که تا به امروز با تمامی سختیها توانسته است به این مهم دست یابد. صنعت بیوتکنولوژی در صورت مدیریت و حمایت صحیح میتواند یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی به شمار آید. زیرا همانطورکه شاهد بوده و هستیم، شرکتهای داخلی و عمدتا خصوصی درحالیکه تحت سختترین شرایط قرار داشتند، توانستند با حداقل هزینهها گامهای بزرگ و مؤثری در راستای خودکفایی در این عرصه بردارند. برعکس ورود و توزیع محصولات مشابه از کشورهای نهچندان صاحب تکنولوژی از حوزههایی مانند آمریکای لاتین به داخل کشور به بهانه انتقال تکنولوژی که از سالها قبل در داخل کشور نیز موجود بوده است، چندان با اقتصاد مقاومتی سازگار نیست. به واردات از کشورهای آمریکای لاتین اشاره کردید، لطفا درباره مشکلات این حوزه کمی بیشتر توضیح دهید؟ متأسفانه در دولت گذشته، سازمان غذا و دارو، جولانگاه شرکتهای تولیدنما شد. مقام معظم رهبری در بازدید از یکی از شرکتهای دارویی کشور نیز این موضوع را بهطور واضح به وزیر مربوط تذکر دادند. در مواردی داروهای ژنریک برند که نمونه داخلی آن در کشور تولید میشد و حتی آن داروهای تولید داخل صادرات هم داشت، به بهانه انحصار و تحت عنوان فرایند انتقال تکنولوژی، اجازه واردات به بازار ایران را گرفتند که نهتنها با گذشت هشت سال، این انتقال تکنولوژی هنوز در کشور محقق نشده که کماکان واردات آن داروها به کشور ادامه دارد. در این دولت و در راستای قانونمندکردن حمایت از تولید داخلی، سهم مشخصی از بازار داخلی که حدود پنج درصد است، به ورود داروهای برند خارجی تعلق گرفت. این شرکتهای تولیدنما که مجوز از دوران قبل داشتند، با ایجاد جو کمبود دارو و تحریک بیمار و بعضی پزشکان که تعدادشان بسیار اندک است و نیز از طریق برخی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی، با ایجاد فشار بر دولت تلاش میکنند سهم بیشتری از بازار را تصاحب کنند. درصورتیکه اهرم خارجی برای کاهش قیمت نفت و محدودیت در تولید نفت بهعنوان تنها مبلغ ارزی، شرایط اقتصادی کشور را تحت فشار قرار میدهد، تلاش از جانب مجلس و دیگر نهادها برای اجازه واردات بیشتر به دارویی که مشابه داخلی دارد، بیشازپیش به سازمان غذا و دارو فشار وارد میکند و سهم تولید در نتیجه آن کاهش مییابد، آن هم به واسطه واردات از کشورهایی مانند آرژانتین و اروگوئه. جای بسی سؤال است که واردات محصولات فوق همانطور که پیشتر اشاره شد، به بهانه انتقال تکنولوژی به کشور انجام میشود، ولی در ادامه نهتنها هیچگاه این تکنولوژی تولید محصولات وارد کشور نشده و بهظاهر تولید این داروها همچنان در ایران تنها منحصر به پرکردن و بستهبندی آنهاست، بلکه در کمال تأسف در جدیدترین مورد با وجود تولید دوساله یکی از داروهای مصرفی در درمان سرطان و رضایت پزشکان، شاهد واردات همان دارو از کشور آرژانتین به بهانه انجام مطالعات بالینی هستیم؛ درحالیکه این دارو کماکان مجوز تجویز و استفاده در کشور مبدأ (آرژانتین) را ندارد. جای بسی تأسف است که ایران حیاط خلوت مطالعه داروی آرژانتینی شده است. درواقع این حرکت شرکتهای تولیدنما برخلاف مصوبه سازمان غذا و دارو بوده و میتوان گفت درواقع این شرکتها سازمان غذا و دارو را نیز دور زدهاند. ظاهرا این شرکتها برخلاف مصوبه سازمان غذا و دارو صادرات هم دارند. متأسفانه بله. شرکتهایی که داروهای فوق را فقط داخل کشور بستهبندی میکنند، در حال تلاش برای صادرات این داروها به کشورهایی همانند سوریه و عراق نیز هستند. این در حالی است که همانطورکه قبلا مطرح شد، بستهبندی و توزیع در زمینه داروهای بیولوژیک بهتنهایی ارزشافزوده چندانی نخواهد داشت. متأسفانه این موارد نتیجهای جز خروج ارز از ایران و حتی از سایر کشورهای منطقه مانند سوریه و تطمیع منافع مالی کشورهای مبدأ چون آرژانتین را به همراه نخواهد داشت. درواقع هرچند سازمان غذا و دارو بهطور شفاف، صادرات داروهای وارداتی را منع کرده، ولی این شرکتها از طریق مجلس با ایجاد فشار این موضوع را دنبال میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.