بیراهه سینمای مستند ایران
فریادرس سینمای مستند
رضا درستکار. منتقد
پرسشهای بسیاری درباره سینمای مستند در کشور ما وجود دارد و با وجود اینکه این سینما ظرفیتهای بسیاری در کشور ما دارد، متأسفانه سالهاست مافیای کوچکی روی این سینما خیمه زده و تقریبا در همه جشنوارهها، اعم از جشنواره سینما حقیقت تا جشنواره فیلم فجر، از هیأت انتخاب گرفته تا هیأت داوری و...، سایه این مافیا برسر سینمای مستند وجود دارد. این حلقه محدود آدمهای نسل قبلتر سینمای مستند ایران را تحت نفوذ خودشان قرار دادهاند و تقریبا سدهایی برای رشدونمو و تغییر گرانیگاه این سینما به وجود آوردهاند و اجازه نمیدهند این گرانیگاه از تلخنگری (این خانه سیاه است) به سمت فیلمهای بهتر و شادابتر حرکت کند و هر حرکت تازهای را در نطفه خفه میکنند. جالب اینجاست، این مافیای کوچک، مخصوص دوره و مدیریت خاصی هم نیست و از گذشته تا به حال حضور داشته و سایه سنگینش بر سر سینمای مستند است. این گروه خاص یا فیلمهایی میسازند که توقع دارند حتما در بخش مسابقه حضور داشته باشد یا زمانی هم که فیلمی در جشنواره ندارند، لزوما باید در هیأت انتخاب یا داوری یا اعضای شورای سیاستگذاری جشنوارهها باشند و قدرتشان را به نمایش بگذارند. حقیقت این است، سینمای مستند در تمام دنیا دچار تغییر و تحولات شده است و اثرات مثبت آن در سینمای مستند ایران هم حس میشود. اما متأسفانه به دلیل برخی اتفاقات ازجمله معضلی که درباره آن بحث میکنیم، این تغییرات مثبت در سینمای ما قابل مشاهده نیست. متأسفانه در جشنواره سیوچهارم فیلم فجر نیز با این معضل روبهرو هستیم. به این صورت که از 90،80 فیلمی که به دبیرخانه رسیده 11فیلم انتخاب شده است که 9 فیلم، همان فیلمهای حاضر در جشنواره سینما حقیقت هستند و این نشان میدهد عدهای اصرار دارند خون تازهای به سینمای مستند ایران تزریق نشود. متأسفانه اگر سینماگرانی تن به تولیت این دوستان ندهند، محکوم به نابودی هستند و ظاهرا نمیتوان کاری انجام داد و مغضوب این دوستان خواهند شد. مثال بارز این اتفاق خود من هستم که چند سال پیش به عملکرد هیأت انتخاب بخش مستند خانه سینما اعتراض کردم و هشت سال مورد غضب این آقایان قرار گرفتم اما چون دیگر از من گذشته است، با صدای بلند اعتراضم را بیان میکنم. این دوستان متوجه نیستند سینمای مستند ایران بسیار جسور و پرقدرت عمل میکند و نمیتوانند جلوي این موج قوی را بگیرند و از طرف دیگر، متأسفانه همین حلقه مافیای کوچک در همه این سالها هم نتوانسته آثاری ارائه دهد که ثابت کند هنوز میتواند کارهای باکیفیت خلق کند یا دستکم به اندازه همان فیلم (این خانه سیاه است)، اثری تولید کند. از نظر من، این حلقه کوچک در فهم هسته اصلی سینما، دچار اشکال بزرگی است. حتی فیلم «این خانه سیاه است» که برای این دوستان فیلم کاملی است و (من هم معتقدم اساسا فیلم مستند خوبی است، اما در همه این سالها بهتر از این نیز ساخته شده است)، این دوستان فکر میکنند لزوما هر فیلم مستند باید تصویری سیاه از ایران ارائه دهد و در غیراینصورت فیلم نیست. درحالیکه همان فیلم «این خانه سیاه است» هم فیلمی پر از امید است و متأسفانه این حلقه کوچک، ارزش سینما را درک نمیکنند و از درک ظرفیتهای جدید سینما بیخبر هستند. این خوداستادنامیدگان از درک فیلم خوب بیبهره هستند و سد بزرگی در سینمای مستند به وجود آوردهاند. از کوچکی این حلقه همين بس که با وجود حضور در همه دولتها و جشنوارهها، هنوز نتوانستهاند فیلمها و سینمای مستند را به خاطره جمعی تبدیل کنند و متأسفانه نگاهشان دورهمی است. درنهایت تصور میکنم حذف این تعداد فیلم در جشنواره فیلم فجر پیشِرو در بخش مستند، نشان میدهد این حلقه کوچک مثل گذشته اصرار دارند میداندار این عرصه باشند درحالیکه نسل تغییر کرده و افقهای سینما فراختر شده است و تعدادی از این دوستان به تاریخ پیوستند و در حوصله زمانه نمیگنجند و همچنان اصرار دارند همهجا بهعنوان بزرگتر به حساب بیایند. توصیه من به این دوستان این است، تا شرایط بدتر از این نشده حرمت خودشان را حفظ کنند و از این حوزه جدا شوند. از نظر من مهمترین دلیل که این دوستان نمیتوانند در سینما حضور داشته باشند، این است كه دیگر شوقی به کار ندارند و جریان عظیم سینمای مستند به زودی این دوستان را با خود خواهد برد و گاهی با خودم فکر میکنم کاش مثل آقای طیاب گوشه مینشستند و سمت استادی خودشان را حفظ میکردند. ایکاش سینمای مستند نیز مثل فیلم کوتاه، از جشنواره فیلم فجر حذف میشد و ای کاش برای جلوگیری از اتفاقاتی که پیشتر به آن اشاره کردند، حداقل بخش رقابت را در سینمای مستند در جشنواره فیلم فجر حذف کنند شاید در این صورت این استادخودنامیدگان سر عقل بیایند و فکری به حال خودشان کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.