کردهای ترکیه و خودمدیریتی فرهنگی
افشین غلامی
یکی از میراثهای مدرنیته کمالیستی، سیاست همانندسازی فرهنگی در نظام اجتماعی این کشور است. اصطلاح «چون ترک هستم، خوشبختم»، از آندسته واژههایی است که در بافت اجتماعی ترکیه نوین از آن بهعنوان مصداقی در جهت همانندسازی عناصر فرهنگی و هویتی استفاده میشود؛ اصطلاحی که فقط به موضوع نژاد خاصی اشاره داشته و کرامت بشر را در گرو این احساس تعلق و خوشایندی میپندارد. سیاست نزدیک به یک سده ملیگرایان و پانگراها بر گفتمان غالب سیاسی این کشور نوعی از توهم تاریخی در کنش سیاسی، سیاستورزان این کشور به وجود آورده و برخی از ارکان سیاسی و نظامی ترکیه را هنوز ملزم به رعایت گزارههای عدالت اجتماعی و سیاسی نکرده است. تفسیر برخی از گروههای ملی در این کشور به نوع خاصی از نژاد بشر، درحالیکه دارای هویت متفاوت فرهنگی، اجتماعی و تاریخی مجزایی هستند، نهتنها نتوانسته کشتی پرتلاطم ملی-قومی این کشور را به آرامش برساند، بلکه شکافهای اجتماعی و سیاسی چند ماه اخیر بعد از انتخابات پارلمانی این کشور میرود تا شیرازه موجودیت ترکیه نوین را دستخوش حوادث جبرانناپذیری کند. در تحولات اخیر و برخورد دولت «احمد داووداغلو»، نخستوزیر ترکیه، در انتخابات پارلمانی این کشور و تقابل با پدیده تازه شکلگرفته اما منسجم حزب «دموکراتیک خلقها»، مباحث ماهوی، سیاسی و اجتماعی بسیاری دیده میشود: نخست: تلاش ملیگرایان کمالیست و اکنون اسلامگرا در ترویج و یک دستسازی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در راستای هویت آتاتورکی با شکست مواجه شده و جنبشهای هویتخواهی به سدی در مقابل آنها تبدیل شدهاند. دوم: رویکرد اسلامگرایانی مانند حزب «عدالت و توسعه» هم درنهایت همان راه حکومت نظامیان ترک را در پیش گرفته. سوم: این نابرابریهای اجتماعی، ملیتهای هویتخواهی مانند کردها و ارمنیها و... را در ترکیه به همگنی بیشتری در فضای سیاسی ترکیه سوق داده است. چهارم: نارضایتیهای اجتماعی و سیاسی در این کشور بیشتر از جنس فرهنگی-تاریخی است. سیاستگذاری ترکیه امروز نیز مانند دهههای گذشته از منظر سیاست فرهنگی دچار اشتباهات فاحشی است و این موجب حلنشدن درگیریها در سطح کلان در این کشور شده است. باید دانست مشکل اصلی ترکیه امروز فرهنگی است و نه سیاسی و با تغییر خطمشی فرهنگی و پذیرفتن پلورالیته ملی، خودبهخود مباحث سیاسی هم در این کشور حل خواهند شد. بازگشت ايدئولوژي به عرصه سیاست در ترکیه نهتنها نتوانسته است اقوام را بدون تبعیض بهعنوان امت واحده در نظر گرفته و به روند دموکراتیزهکردن ترکیه خدمتی کند، بلکه تمامیتخواهی در حوزه داخلی و خارجی، راه هرگونه تغییر در مواضع این حزب را بسته نگه داشته است. جنگ شهری اخیر در مناطق کردنشین ترکیه، به بنبست رسیدن قبول دیگری بهعنوان یکی از لزومات زیست اجتماعی و فرهنگی ترکیه مدرن است؛ قبولی که هم از لحاظ سیاسی و هم از لحاظ اجتماعی میتواند مرزهای فرهنگی بین دو گروه عمده ملی در این کشور را به صورت متمدنانهای نزدیک کرده و به مسیر دموکراسیزاسیون بازگرداند. به نظر میرسد دولت اسلامگرای داووداغلو و «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهوری ترکیه، اگر به دایره فرهنگی و جمعیتی اقوام در داخل و خارج از مرزها توجه و در سیاستهای منطقهای خود تجدیدنظر نکنند، اتفاقات میدانی اخیر که به شکاف سیاسی در این کشور تبدیل شده، ترکیه را به سمت تجزیه و تبدیل آن به چند واحد سیاسی سوق خواهد داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.