هداياي خبرنگاري از دوران سازندگي تا امروز
با نگاهی گذرا به تاریخچه این هدیهها شاید بتوان آن را به سه مرحله مختلف تقسیم کرد. الف) پایان دوران جنگ و آغاز سازندگی؛ ب) دوران اصلاحات؛ ج) دوران احمدینژاد و پسااحمدینژاد. در هر یک از این ادوار این هدیهها براساس پارامترهایی مانند میزان رشد فضای رسانهای کشور، نیازمندی دولت، نهادهای دولتی و بخش خصوصی به اطلاعرسانی گسترده و چگونگی تعامل با رسانهها، رویکردهای گوناگونی یافته است. دولت سازندگي و آغاز حيات نوين رسانه ها توسعه رسانههاي مکتوب در دوران سازندگی با یارانههای دولتی نیز همراه بود و از طرف دیگر تلاش میشد با اهدای برخی سهمیهها، مانند دوران جنگ، مثل سهمیه خودروی داخلی و وامهای بسیار کوچک برای رفع مشکلات جاری از اهالی رسانه تقدیر شود. اهدای این هدیهها معمولا همزمان با فرارسیدن روز خبرنگار یا برخی اعیاد دینی یا مناسبتهای ملی، ازجمله سالروز پیروزی انقلاب اسلامی و...، به اوج خود میرسید. اگرچه مطبوعات غیردولتی در دوران سازندگی از نظر کمی رشد چشمگیری نداشتند، اما کیفیت آنها به شکل چشمگیری تغییر کرد و دراینمیان هر یک از سازمانها و نهادهای مذکور کوشیدند سهم بیشتری از اخبار و فضای رسانهای را به خود اختصاص دهند. یکی از روشهای دستیابی به این هدف، ترغیب خبرنگاران حوزههایی بود که وظیفه پوشش اخبار آن سازمان یا نهاد را بر عهده داشتند. برگزاری نشستهای خبری مسئولان و مدیران و سفرهای مقامات کشوری به نقاط مختلف علاوه بر انعکاس در صداوسیمای کشور، نیازمند تشریح بیشتر در رسانههای مکتوب بود. شاید از دید ایشان یکی از راههای ایجاد جذابیت برای خبرنگاران میتوانست ارائه تسهیلات و برخی هدایای غیرنقدی کوچک باشد. یکی از خبرنگاران حوزههای خبری در آن دوران میگوید، «پس از اتمام همایشها یا نشستهاي خبری معمولا هدایای کوچکی مانند خودنویس یا لوازمالتحریر یا حتی نمونههای کوچک از محصولات تولیدشده آن شرکت به شرکتکنندگان اهدا میشد». بررسی اهدای کارت هدیه در دوران اصلاحات دوره اصلاحات بهار مطبوعات ایران نامیده میشود. در این دوران همگام با توسعه سیاسی، شاهد رشد چشمگیر کمی و کیفی مطبوعات غیردولتی بودیم. در این دوره شهروندان به مطبوعات به عنوان رکن چهارم دموکراسی به شدت توجه میکردند، بهگونهای که میتوان گفت ایرانیان با روزنامه آشتی کردند. از طرف دیگر به خاطر اختلاف نظرهای سیاسی، مطبوعات هوادار دولت پرکردن برخی از خلأهای ناشی از کمکاری صداوسیما در انعکاس تحولات جاری و انعکاس خدمات دولتی را بر عهده گرفتند. در یک نگاه گذرا میتوان گفت، درحالیکه رویه اهدای هدایا به خبرنگاران در دولت اصلاحات نسبت به دولت سازندگی تغییر چندانی نکرده بود، اما بر ایفای نقش و تلاش خبرنگاران در حوزههای مختلف خبری افزوده شده بود. به تعبیری آنها شاید این بار هدایای خود را از میزان فروش روی دکهها دریافت میکردند. ایجاد رقابت سالم در فضای خبری آن بهار مطبوعات، نهتنها نیاز به ایجاد انگیزه در خبرنگاران از سوی مدیران و مسئولان نداشت، بلکه خود رسانهها در مسیر حرکت به سمت مشی حرفهای بیشازپیش نیازمند رقابت بر سر کسب اخبار تحولات و تغییرات بودند؛ گرچه در این دوران هم میشد رویههای ناشایستی که از گذشته باقی مانده و به شکل یک عادت در تعاملات بین خبرنگاران و سازمانهای صاحب خبر رواج یافته بود، دید. اهدای هدیه به خبرنگاران در حاشیه نشستهای خبری یا اهدای نمونههای متنوع و مرغوب از کالاهای تولیدشده به وسیله کمپانیهای وطنی، دیگر به ملزومات برگزاری یک نشست خبری تبدیل شده بود که طرفین فقدان آن را نقص تلقی میکردند. از سوی دیگر هم باوجود اهتمام دولت مبنی بر توسعه مطبوعات در حوزه عمومی، نمیتوان برخی رویههای سودجویانه بعضی از نهادها بهویژه در بخش خصوصی برای کسب سهم بیشتر خبر از مطبوعات پررونق آن دوران را نادیده گرفت و منکر شد. با اين همه صدور مجوز برای انتشار نشریات در زمینههای مختلف، اهدای وامهای حمایتی برای راهاندازی و تداوم بقای مطبوعات مذکور، افزایش سهمیه یارانه راهاندازی انجمن صنفی روزنامهنگاران، بیمههای درمانی و حرفهای اهالی رسانه به وسیله وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نمونههایی از اینگونه سیاستهای هدایتی و حمایتی این دوران به شمار میروند. در دوران دولت نهم کارت هدیه رواج یافت با رویکارآمدن دولت محمود احمدینژاد که بهدلیل مشی پوپولیستی دولتمردانش، اهمیت رسانههای فراگیر برای انتقال شعارهای دولت به عموم مردم دوچندان شده بود، حکایت این هدیههای ویرانگر به قصه پرغصهتری تبدیل شد. تقویت یکجانبه و یکسویه رسانه و نشریات همسو با دولت، اعمال محدودیت شدید و بی تفاوتی به سرنوشت مطبوعات منتقد و مستقل در کنار اجرای تبعیضآمیز همان رویههای نادرست پیشین مشکل را پیچیدهتر کرد. دراینباره یکی از روزنامهنگاران شاغل در روزنامههای منتقد آن دوران میگوید: «ما حتی رنگ لپتاپهای دولت را که رنگشان از اهدای آنها به خبرنگاران خبر میداد و خبرنگاران فارس و نسیم از آن بهرهمند شده بودند ندیدیم». همچنین یکی از خبرنگاران حوزه خبری نهاد ریاستجمهوری در دولت اول آقای احمدینژاد با ذکر خاطراتی از نشستهای خبری احمدینژاد و سخنگوی دولت، میگوید: «اولا شخص رئیسجمهور در مواجهه با مطبوعات منتقد نسبت به رسانههای همسو با دولت، علنا و عملا تبعیضآمیز برخورد میکرد و هیچگونه ابایی از انعکاس اینگونه رفتارهای خویش نداشت. دوما اینکه آقای احمدینژاد همانند سایر رفتارهایش در اداره امور کشور، کاملا خلقالساعه تصمیم میگرفت؛ مثلا در یک مورد وقتی چند نفر از عکاسان خبری حاضر در مراسم به وی اطلاع دادند که تصمیم دارند، برای عکاسی از وقایع جنگ 33روزه حزبالله با اسرائیل در لبنان عازم بیروت شوند. درست در همان لحظه به صورت شفاهی به آقای سعیدلو دستور داد بلافاصله یک کمکسفر نقدی به صورت ارزی به ایشان اهدا شود». از طرف دیگر هم شاید بتوان چنین گفت براساس یک تقدیر ناخواسته او چه در دوران شهرداری تهران و چه در هشت سال ریاستجمهوریاش از این کارتها برای اهدای هدیههای گوناگون در ایام و مناسبتهای ملی و مذهبی استفاده میکرد و بدنه دولت هم به تبعیت از رئیسجمهور و همنوا با گسترش سطح استفاده از این کارتها عملکرد مشابهی را در پیش گرفتند. یک روزنامهنگار شاغل در روزنامههای آن دوران در این زمینه میگوید: «به غیر از اینکه دریافت این کارتها به عنوان هدیه در حاشیه جلسات خبری برای خبرنگاران جذابتر بود، دستگاهها و سازمانهای اهداکننده نیز رغبت بیشتری به آنها نشان میدادند؛ زیرا دستاندرکاران برگزاری نشستهای خبری از یک کار اجرائی دیگر برای تهیه اقلام این هدایا خلاص میشدند». همین روند گذشته از اینکه منجر به رفتاری معمولی شده بود، ابزاری شد تا در این دوره هم صاحبان خبر و حتی دولتمردان گاه و بیگاه و با بهانه و بیبهانه خبرنگاران نور چشمی را دور هم جمع کرده و با بذل یک عدد کارت هدیه، سعی در تحکیم جایگاه خبری خویش کنند. اتفاقی تلخ و دردناک که همانند اغلاط مصطلح دستور زبان فارسی، در میان جامعه خبری و مطبوعاتی کشور امری بهشدت عادی و مطابق با روال جاری به شمار میرفت. حتی شهردار جدید تهران هم در حوزههای مختلف اجتماعی و فرهنگی با استفاده از پرداخت بنهای خرید فروشگاه شهروند که متعلق به شهرداری است، از قافله اهدای هدیه به خبرنگاران حوزههای تحت پوشش عقب نیفتاد. بررسی وضعیت ارائه هدیه به خبرنگار در دولت جدید در 18 مرداد 1393 معاون امور مطبوعاتی و اطلاعرسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به بحث هدیه خبرنگاران اشاره کرد و افزود: «این دولت آمده است تا رویکردها را عوض کند و به نظر من بحث هدیه خبرنگاری با تکریم خبرنگاران مغایر است». موضوع آمدن دولت جدید و تغییر روند اهدای هدیه به خبرنگاران در حالی توسط معاون امور مطبوعاتی و اطلاعرسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام شد که در یازدهم خرداد 1393، وزارت نفت به بهانه تقدیر از خبرنگارانی که خبرهای نمایشگاه بینالمللی نفت را پوشش داده بودند، از خبرنگاران حوزه نفت دعوت و با اهدای هدایای نفیسی از ایشان تقدیر کرد. مدیر روابطعمومی وزارت نفت، به هر خبرنگار یک دستگاه هوشمند «گلکسی نوت 8» به ارزش تقریبی یکمیلیونو 300 هزار تومان هدیه داد تا احتمالا نمکگیر محبت این وزارتخانه شوند! متأسفانه در ابتداي دولت کنونی نیز عزم و اراده جدی از سوی هیچکدام از طرفین برای مقابله با این پدیده ویرانگر مشاهده نشد. از یک سو تنها جان بیرمقی در کالبد خسته و زخمی روزنامهها و نشریات منتقد و مستقل که هنوز ماندهاند، باقی مانده بود و از سوی دیگر هم صاحبان خبر، دورانی از رفتارهای افراطی را به چشم دیده بودند که در آن حتی نمایندگان مجلس شورای اسلامی هم به شکل کاملا علنی در معرض اعطای کارتهای هدیه نقدی قرار گرفته بودند. حالا که دامنه بازی با این کارتها تا این حد وسعت یافته بود مقابله با آن عزمی جزم و شجاعتی بزرگ را طلب میکرد. علاوهبراین نکته دولتمردان دولت روحانی ناگهان با حجم بزرگ و گستردهای از فساد اقتصادی و ناکارآمدی مجموعهها مواجه شدند و بنابراین در گام نخست اهداف بزرگتری را نشانه گرفتند. دستور آقای روحانی به اسحاق جهانگیری مبنی بر تشکیل کمیتهای برای برخورد با فساد اداری در کشور حکایت از فاجعه تلخی داشت که یقینا پرداخت همین کارتهای هدیه ناقابل یکی از عوامل آن فاجعه بزرگ بهشمار میرود. اثرات کارتهای هدیه ویرانگر اکنون و پس از چندین سال فرازونشیب در سرنوشت کشور علنی و محسوس شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.