یورش به آسمان
علي سالم
دیوار کمونارها در پرلاشز اولین نمونه از گورستانهای انباشتهشده از اجساد شورشيان اعدامشده در تاریخ است. این دیوار قتلگاه و آخرین سنگر مقاومت 147 کمونار باقیمانده در کمون پاریس بود که در 28 می 1871 به طرزی معنادار صحنه پایانی نبرد را به پرلاشز کشانده بودند؛«نام کارگران پاریس با کمونشان، برای همیشه به عنوان پیامآور پرافتخار جامعه نوین با احترام تمام یاد خواهد شد. خاطره شهیدانش سرشار از تقدس در قلب طبقه کارگر برای همیشه باقی خواهد ماند. و آنان که دست به نابودیاش زدند از هماکنون به چرخ عذاب و ملعنت تاریخ بسته شدهاند و دعای همه کشیشانشان با هم نیز برای آمرزش گناهانشان کفایت نخواهد کرد». با همه دلالتهای کلمه شهید از ابتدای تاریخ، بهکارگیری آن توسط مارکس در انتهای خطابه جنگهای داخلی جالب توجه و مؤید ارائه گزارشی از زبان گزنده یک تحلیلگر دقیق و هوادار پرشور کمون است. مارکس در سال1870 هنوز مشغول همکاری با انترناسیونال اول بود. استراتژی بلندمدت او تشویق طبقه کارگر در همه کشورها به انجام عمل سیاسی سوسیالیستی مستقل بود. او هیچگاه موافق شورش ناگهانی طبقه کارگر آنگونه که باکونین و دیگر آنارشیستها در سر داشتند، نبود و با اولین اقدام به قیام در پاریس به دنبال شکست فرانسه در سپتامبر 1870 در جنگ فرانسه و پروس مخالفت کرد. در سپتامبر این سال در خطابه دوم نوشت: «طبقه کارگر فرانسه اکنون خود را در وضعیتی بینهایت دشوار میبیند. در موقعیتی که دشمن در پشت دروازههای پاریس است، هر اقدامی برای سرنگونکردن حکومت نوعی دیوانگی مأیوسانه است. کارگران فرانسوی باید به وظایف شهروندی خود عمل کنند؛ اما در عینحال، آنان باید مواظب باشند که خاطرههای ملی 1792 آنان را به دنبال خود نکشاند، همچنانکه دهقانان فرانسه دچار این غفلت شدند که گذاشتند خاطرههای ملی امپراتوری اول بر آنان تأثیر بگذارد». یا به قول انگلس: «به نفع بورژوازی بر ضد پروس جنگیدن دیوانگی است». در 18 مارس 1871 هنگامی که کارگران پاریسی در پاسخ به تلاشهای تحریکآمیز دولتمردان برای تصاحب توپخانه گارد ملی شورش کردند، مارکس اذعان کرد انقلابیها انتخاب دیگری ندارند. تضعیف روحیه طبقه کارگر در آن شرایط سودی نداشت. بنابراین او حمایت کامل خود را از قیام کمون اعلام کرد، با وجود اینکه میدانست این جنبش برای مدت زیادی دوام نميآورد. گرایش ناب کمون به انترناسیونالیسم کارگری باوجود گرایشهاي ملیگرایانه زمان جنگ - به جهت وجود بخشی از اعضای تشکل کارگری انترناسیونال اول در كمون و حضور پرتعداد کارگران خارجی در آن - در پایينکشیدن ستون واندوم، نماد شوونیسم و محل برگزاری جشنهای پیروزیهای ناپلئون، آشکار بود. امروز به واسطه عکسها و نقاشیهای باقیمانده از کمون گزارش مارکس گزارشی مصور است: محل استقرار توپخانه گارد ملی در مونمارتر، تابلوی دیوار همپیمانان، سنگربندی و سیمای انقلابی شهر، تابوتها و اجساد کفنپوش اعدامیان. این اول بار بود که از عکس در مقام یک رسانه خبری و حتی مستندتر از گزارش نوشتاری، به عنوان یک «مدرک پلیس» استفاده میشد. کمون دقیقا همان انقلابی بود که مارکس در آخر «هجدهم برومر» پیشبینی کرده بود: «انقلاب بعدی در فرانسه قرار نیست مثل انقلاب گذشته فقط دولت را با سازمانهاى بوروكراتيك- نظامى انبوهی كه مثل انگلى وحشتناك پيكر جامعه فرانسه را ميمكد از دستی به دست دیگر منتقل کند بلکه قرار است آن را درهم بکوبد». مارکس بسیاری از رئوس جامعه مابعد سرمایهداری را که پیش از آن در آثار سوسیالیستهای تخیلی به وفور دیده میشد اینبار با تکیه بر تجربه عملی با مفهوم «دیکتاتوری پرولتاریا» تصویر کرد و بخشهای مهمی را به پروژه سیاسی خویش افزود. مفهومی که فارغ از جنجالهای دستراستی پیرامون آن در بین چپ نیز به خصوص پس از تجربه استالینیسم و رابطه سوسیالیسم و دموکراسی محل بحث فراوان بوده است. آیا دیکتاتوری پرولتاریا به معنای نوعی جدید از دیکتاتوری، دیکتاتوری اقلیت حزبی- بوروکراتیک بر پرولتاریا است یا رهاشدن تاریخی از مفهوم دیکتاتوری که نه فقط اقتصاد بلکه همه وجوه حیات آدمی را به انقیاد میکشاند؟ اگر لنین نظریه خود را درباره دولت از دل این تجربه بیرون کشید و تشکیل «دولت کارگری» داد کمون عملا نمونهای از محو دولت یا آن چیزی بود که مارکس آن را «دیکتاتوری پرولتاریا» مینامید. او در 1875 در نقد برنامه گوتا دیکتاتوری پرولتاریا را ملغیشدن دولت در دوران انتقال و گذر سیاسی از جامعه سرمايهدارى به سوسياليستى دانست. آنگونه که در کمون اتفاق افتاد این دوره مستلزم دموكراسى مستقیم و مشاركت همگانی همراه با انتخابات شوراهای محلهای و شهری - در کمون ترکیبی از پرولتاریا، خردهبورژوازی و جمعی از هنرمندان و روزنامهنگاران - است که در آن نمايندگان تحت نظارت دائم اعضای پایين بودند و مؤسسات صنعتی و اقتصادی به صورت خودگردان اداره میشدند. کمون نوع جدیدی از زندگیکردن آزادانه و همبسته با نفی هرگونه سلطه - اعم از دولتی و سانترالیسم تشکیلاتی - بود. فارغ از اشتباهات تاکتیکی در مبارزه و دلایل شکست کمون که مارکس آن را تقصیر خود اعضای کمون و عملا ناشی از «خوشنيتی» آنها میدانست و در آثار سایر مارکسیستها هم به آنها پرداخته شده - نظیر اشغالنکردن بانک، حملهنکردن به ورسای، عدم استفاده از شرایط جنگ داخلی و ... - در نامه به لودویگ کوگلمان گفته بود «با رویداد کمون پاريس مبارزه طبقه کارگر با طبقه سرمايهدار و دولت آن پا به مرحله نوينی گذاشت که جريان بلاواسطه قضيه به هر نحو هم باشد، باز نقطه عطف جديدی حاصل خواهد شد که دارای اهميت تاريخی جهانی خواهد بود». مارکس در جواب رذالت روزنامهنگاری بورژوایی که از نظر او هرگز اینطور سنگ تمام نگذاشته بود، نوشت: «بله، آقایان، کمون خیال آن دارد که ویژگیهای طبقاتی را از میان بردارد که تعداد زیادی کارگر و اقلیتی ثروتمند میسازد. کمون قصد کرده از سلبمالکیتکنندگان، سلب مالکیت کند. کمون قصد دارد ویژگیهای فردی راستین را از طریق تبدیل معنای تولید، زمین و سرمایه، و بهخصوص معنی بردگی و بهرهبرداری از نیروی کار، به ابزار محض آزادی و انجمنهای کاری آشکار کند. این است کمونیسم، کمونیسم غیرممکن». کمون در ادامه تلاش طبقه کارگر در جنبش چارتیستها در انگلستان، شورش مسلحانه کارگران ابریشمبافی لیون در فرانسه و شورش مسلحانه کارگران نساجی بود که برای اولینبار به پیروزی رسید. در این دوره قوانین مترقی بسیاری برای اولینبار در تاریخ اجرائی شد مثل: سپردن اداره کارخانهها به اتحادیههای تعاونی کارگری، لغو مالكيت خصوصي و اجتماعيكردن آن، تغيير سلسله مراتب كار و وضع جدید خدمات عمومي، آموزش رایگان، جداسازی نهادهای دولت، دادگستری و آموزش از کلیسا، لغو مجازات اعدام و سوزاندن گیوتین به عنوان نماد آن در مقابل مجسمه ولتر، حقوق برابر، آزادی بیان و مطبوعات، آزادی اجتماعات و ...ولی فقط سه دهه طول کشید تا بسیاری از دستاوردهای درخشان از بین برود. جریان مارکسسیم دوشقه شد. عدهای به سمت بلشویسم رفتند و عدهای به سمت سوسیالدموکراسی. دوره تاریخی که بنیامین در «تزهایی درباره تاریخ» با یأس و امید درباره آن میگوید: «در اندیشه مارکس طبقه مبارز و ستمدیده، در مقام آخرین طبقه بهبندکشیده، در مقام آن انتقامگیرندهای ظاهر میشود که رسالت رهایی را، به نام نسلهای بیشمار پایمالشدگان، به انجام میرساند. این باور که برای مدتی کوتاه در گروه اسپارتاكیست ظهور و خیزشی دوباره یافت، همواره از دید سوسیالدموکراتها امری مردود بوده است. آنها عملا موفق شدند در سه دهه نام بلانکی را از صفحات تاریخ محو کنند. آنها طبقه کارگر را واداشتند تا هم حس نفرت و هم روح ایثار خویش را از یاد ببرند، زیرا هر آنچه آنها را تغذیه میکند بیشتر تصویر نیاکان به بندکشیده است تا تصویر نوادگان رهاشده از بند». *تيتر مقاله برگرفته از جملهاي است از ماركس در توصيف كمون
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.