افق تاریک دولت ترکیه
قدیر گلکاریان.عضو دانشگاه خاور نزدیک قبرس
دولت ترکیه مدت مدیدی است که با حادثه ترور چندجانبه و چندنشانه در حال نبرد است. از یک سو وضعیت بحرانی در جنوب شرقی ترکیه و بالاخص شهرهای مهمی مانند «سور»، «سیلوپی»، «دیاربکر» و «شرناخ» ادامه دارد؛ از سوی دیگر از تاریخ هفتم ژوئن سال گذشته گروه تروریستی «داعش» به دفعات حملاتی را علیه دولت ترکیه آغاز کرده و در شهرهای دیاربکر، «سوروچ»، آنکارا و در این اواخر در استانبول در میدان «سلطان احمد» موجب کشته و زخمیشدن عده بسیاری شده است. اما ماجرای بمبگذاری در میدان سلطاناحمد بیش از بقیه اهمیت دارد، به طوری که با این روش ضربه مهلکی را بر قلب اقتصادی ترکیه وارد کرده است. با وجودی که هنوز فصل گردشگری در ترکیه آغاز نشده است، بر اساس اظهارات رئیس اتحادیه هتلداران و آژانسهای گردشگری ترکیه، چنین عملیاتی موجبات نگرانی و دلواپسی گردشگران اروپایی و چینی را فراهم خواهد آورد و از بهار امسال و حتی پیشبینی میشود در تابستان بخش گردشگری ترکیه با رکود مواجه خواهد شد. البته باید گفت که عملکرد تروریستی گروه داعش به همان اندازه که در پاریس، «سن برناردینو» آمریکا، «جاکارتا» و «بورکینوفاسو» محکومکردنی و مورد انتقاد شدید است، در ارزیابی حادثه استانبول هم جنبه مذمت و انتقاد دارد. زیرا در تمامی اینها بیش از هر چیزی انسان و انسانیت هدف قرار گرفته است. بااینحال وضعیت تروریستی موجود در ترکیه آیا یقه این کشور را در سال ۲۰۱۶ رها خواهد کرد؟ اصلا افق سیاسی- اجتماعی- امنیتی و اقتصادی ترکیه در ۲۰۱۶ چه خواهد بود؟ از منظر اجتماعی، در شرایطی که دولت ترکیه با تروریسم در حال نبرد است، از سوی دیگر با اعتراضات نهادهای مردمی و سازمانهای حقوق بشری، عفو بینالملل و جامعه اروپا روبهروست. فشار بر روزنامهنگاران، رسانههای جمعی و همچنین فیلترکردن شبکههای اطلاعرسانی اجتماعی از ماهها پیش آغاز شده و موجبات انتقاد مخالفان دولت و همچنین رهبران کشورهای غربی را فراهم کرده است. محبوسکردن سردبیر و خبرنگار روزنامه «جمهوریت» که تقریبا زندانیشدن «جان دوندار» و «اردم گول» به پایان دومین ماه خود میرسد، از یک سو، دستگیری ۲۱ استاد دانشگاه به دلیل اعتراض به ادامه نبردها و کشتهشدن مردم عادی در جنوب شرقی ترکیه از سوی دیگر، بر دامنه بحران اجتماعی افزوده است. در همین حال، تغییر سیاست در ساختار دموکراتیک اداره دانشگاهها نیز از دیگر مسائل نگرانکننده در ابعاد اجتماعی است. به طوری که سازمان آموزش عالی ترکیه طی انتشار خبری در وبسایت رسمی خود اعلام کرد که از سال جدید رؤسای دانشگاهها از سوی کادر آموزشی انتخاب نخواهند شد، بلکه به صورت انتصابی از سوی سازمان مربوطه و تأیید مقام ریاست جمهوری خواهد بود. تمام این موارد نشان از جو فشار و تحمیل اجتماعی دارد که میتواند در سال جاری برای ترکیه تبعات منفی داشته باشد. از نظر امنیتی، آغاز نبردهای بیامان میان نیروهای امنیتی و نظامی ترکیه با شورشیان حزب «کارگران کردستان» (پکک) و همچنین نیروهای خودجوش مبارز کُرد، به نام «جبهه انقلابی برای رهایی خلق»، منطقه جنوب و جنوب شرقی ترکیه را به میدان تاختوتاز طرفین بدل کرده است. در شرایطی که نیروهای دولتی با مبارزان شورشی کُرد در نبردند، نیروهای مستقلی در قالب نیروهای خودجوش دولتی در شهرهای محل منازعه خود را نشان داده و چهرهای مهارنشدنی را برای جهانیان به نمایش گذاشتهاند. حاکمیت شرایط ویژه و حکومت نظامی در شهرهای جیزره و سیلوپی و کشتهشدن عده زیادی از مردم عادی در اثر نبردهای دو طرف، موجب نگرانی نهادهای حقوق بشری شده است. در همین حال، شرایط جنگی، ساکنان منطقه را به کوچ اجباری وادار کرده است. در همین حال، اعتراضات وابستگان، به کشتهشدن نیروهای نظامی علیه دولت و درخواست خاتمه نبردها، معضلی جدی برای دولت آنکارا به شمار میرود. «نعمان کورتولموش» سخنگوی دولت، در پایان هفته دوم ماه جاری در کنفرانس مطبوعاتی هفتگی خود اعلام کرد که در ماههای آتی و تا ماه مارس ریشه ترور خشکیده خواهد شد و بعد از آن دولت بر سر میز مصالحه با کردها خواهد نشست. گرچه دولت با جدیگرفتن چنین تهدیدی سعی دارد راههای مواصلاتی و انتقال مهمات را مسدود کند و حتی دو محموله سلاح و مهمات در شهرهای «سیرت» و «سور» به دست نیروهای شهر دیاربکر افتاد؛ اما بهکارگیری مهمات دستساز و استفاده از آن به دست نیروهای شورشی کُرد یکی از معضلات بزرگ دولت ترکیه است. منطقه سور و شهرهای همجوار که اکنون پایلوت عملیات پکک شده است، با عملیات نیروهای داوطلب کُردی به وسیله مواد منفجره دستساز صحنههای انتفاضه فلسطینیها را علیه نیروهای اسرائیلی تداعی میکند. اما از حیث سیاسی، نکته دیگری که دولت ترکیه را در سال ۲۰۱۶ به خود مشغول کرده، سر باززدن از پسگرد در مواضع خود در حل بحران سوریه است. در سال ۲۰۱۴ که نیروهای مبارز علیه دولت «بشار اسد» رئیسجمهوری سوریه، دست به عملیات ایذايی و همچنین بعضا کارساز میزدند، دولت آنکارا باور داشت که دیری نخواهد پایید که دولت دمشق سقوط خواهد کرد. اما از ماه آوریل ۲۰۱۵ که رویکرد جامعه جهانی درباره بحران سوریه دگرگون شد و اجماع دیپلماسی به سوی صلح رقم خورد، با آغاز حملات نیروهای روسی و هماهنگی ضمنی با دولت ایالات متحده باعث شد که دولت آنکارا به اهداف خود نرسد. این در حالی بود که خطر ایجاد منطقه حائل کردی موجب نگرانی شدید ترکیه بود و نپذیرفتن خواستههای آنکارا از سوی آمریکا بیش از پیش دولت ترکیه را تحت تأثیر فرایند ناخواسته در موضوع سوریه قرار داد. در این حال، افشاگریهای رسانهها و همچنین «ولاديمیر پوتین» رئیسجمهوری رویه، در همکاری ضمنی و با واسطه آنکارا با داعش باعث شد که دولت ترکیه موضع رسمی خود را در این مسئله آشکار کند. تغییر رویکرد آنکارا باعث انتقامگیری داعش شد و میدانهای نبرد فرساینده را از بیرون به داخل خاک ترکیه کشاند. در کنار این مسائل، دولت ترکیه با اتهامات و انتقادات جامعه اروپا در ناتوانی در مهار مطلوب پناهجویان سوری نیز روبهرو شده است. به طوری که «ژان کلود یونکر» رئیس کمیسیون اروپایی، در سخنان اخیر خود از نارضایتی اتحادیه اروپا از عملکرد دولت ترکیه در قبال نظارت بر مهاجران از مسیر دریای اژه سخن گفته است. در همین حال، «آنگلا مرکل» صدراعظم آلمان فدرال، از جدینبودن دولت آنکارا در جلوگیری از سیل پناهجویان سوری اظهار شکایت کرده است. ایتالیا نیز پرداخت حقالسهم کمک سه میلیارد یورویی را بلوکه کرده است. اما دولت ترکیه بر آن است که به نحوی خود را از وضعیت و میدان پرهرجومرج و بحرانزا رهایی دهد. زیرا از یک طرف افزایش رکود اقتصادی با کاهش ارزش پول ملی، از سوی دیگر تأثیر تحریمهای روسیه بر دو بخش توریسم و خدمات و تولید و همچنین تحمل هزینههای فزاینده در نتیجه ادامه نبردها در جنوب و جنوب شرقی ترکیه حقیقتا دولت آنکارا را سخت میآزارد. در نهایت، باید گفت اگر خوشبینانه به مسئله بنگریم و با تصور اینکه آتشبس در میان کردها و دولت مرکزی ایجاد شود، نیروهای تروریستی داعش از بیخ و بن نابود شوند و تهدیدی علیه ترکیه وجود نداشته باشد، تنش موجود با روسیه رو به حل و ترفیع برود، باز مشکل عمدهای در برابر دولت ترکیه وجود دارد؛ چراکه بازسازی مناطق جنگزده و ترمیم زخم مردم منطقه و فراموشکردن حوادث اخیر چه در میان خانوادههای کشتهشدگان دولتی و چه در میان کردهای شورشی بسی سخت مینماید. به دور از این مسائل، ازبینبردن روح تضاد قومی و نژادی هم معضلی بس آزاردهنده است که برای کمرنگشدن آن به زمان نیاز هست، بنابراين سال ۲۰۱۶ افق روشنی را در برابر دولت حاکم ایجاد نمیکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.