|

طرح توسعه بلوک گلستان تبریز؛ فرصت یا تهدید

«با مردم» طراحی کنیم

سارا بهادری: امروزه شهر اصلی‌ترین زیستگاه بشر محسوب می‌شود و بیش از 70 درصد جمعیت کشور را جمعیت شهرنشین تشکیل می‌دهد. شهر بستری است که زندگی اجتماعی انسان‌ها در آن شکل می‌گیرد و جریان دارد. شهر صرفا یک کالبد فیزیکی نیست و به‌عنوان یک سیستم بر زندگی شهرنشینان تأثیر می‌گذارد و فرهنگ و هنجارها را باز می‌آفریند. طراحی و معماری‌هایی که شاکله شهر را می‌سازند، هریک به‌قسمی بر روح و کالبد انسان و سبک زندگی او تأثیر می‌گذارند. در این نگاه هر نوع مداخله (کوچک یا بزرگ) در کالبد شهر بر سبک زندگی و فرهنگ مردم تأثیر می‌گذارد و پیامدهایی دارد. توسعه و تغییر در کالبد شهر، تبعات و پیامدهایی در زندگی شهروندان به دنبال خواهد داشت. تغییر کاربری، احداث پارک، بنای یادمان و حتی تعریض یک خیابان تأثیراتی بر روند زندگی روزانه ساکنان شهر خواهد گذاشت. ازاین‌رو بررسی و ارزیابی تأثیرات اجتماعی یک پروژه (علاوه بر جنبه‌های اقتصادی، زیست‌محیطی و فرهنگی آن) امری لازم و ضروری به نظر می‌رسد. هر اقدام توسعه‌ای در هر نقطه از کشورهای جهان، مجموعه‌ای از پیامدهای آشکار و پنهان به‌دنبال خود دارد که نیازمند واکاوی و شناخت برای پیمودن روند مراحل توسعه‌ است. این پیامدها که بیشتر «ارزیابی تأثیر اجتماعی» نامیده می‌شوند، پیامد نظری و روش‌شناختی آگاه‌شدن کارکردهای پنهان پروژه‌های توسعه است. ارزیابی تأثیرات اجتماعی (1SIA) تحلیل، نظارت و مدیریت بر پیامدهای اجتماعی پروژه‌های توسعه‌ای است. پیامدهای اجتماعی ممکن است مثبت یا منفی باشند، آشکار باشند یا پنهان، خواسته باشند یا ناخواسته. در واقع هدف از ارزیابی اجتماعی، حصول اطمینان از این امر است که مزایای پروژه، افزایش و معایب آن کاهش یابد. ارزیابی تأثیرات اجتماعی [اتا] در سه بازه زمانی قبل از اجرا، حین اجرا و بعد از اجرا قابل انجام است. بدیهی است که بهترین نوع ارزیابی، ارزیابی پیش از اجراست تا ذی‌نفعان و متضرران طرح مشخص شوند و برای تقلیل تأثیرهای منفی چاره‌ای اندیشه شود؛ زیرا، پس از اتمام پروژه گرچه ارزیابی اجتماعی میزان رضایت‌مندی مردم از طرح را مبرهن می‌کند، اما در صورت موفق‌نبودن اجتماعی پروژه، کاهش پیامدهای منفی آن امری ممتنع به نظر می‌رسد. برای درک ضرورت ارزیابی تأثیر اجتماعی در طرح‌های شهری می‌توان مروری بر دو پروژه یادمان شهدای گمنام عون‌بن‌علی و یادمان شمس تبریزی واقع در باغ گلستان تبریز، داشت. یادمان شهدا بر فراز عون‌بن‌علی (کوه سرخ فام تبریز)، با فرمی افراخته و طاق‌هایی آشنا، معنویت را بر خاطر مخاطب نقش می‌زند. اتمسفری روحانی که با قرارگرفتن در زیر سقف فراخ آن، پاکی و الوهیت روح‌هایی را که تنشان در آنجا آرام گرفته، تداعی می‌کند. فرم یادمان از جنسی است که مردم می‌پسندند و ارتباطی عمیق و درونی با آن برقرار می‌کنند. حضور مردم پیرامون بنای یادمان و عکس‌های یادگاری‌ای که کنار آن می‌گیرند دلیل قاطعی بر این مدعاست. در دیگر سو درست در مرکز شهر و در قدیمی‌ترین باغ تاریخی تبریز، باغ گلستان، یادمان شمس تبریزی با فرمی مدرن در میان صمیمیت و سادگی باغ سر بر آورده است. از دیدگاه نگارنده هرچند از بعد مفهومی بنای یادمان با موضوع پروژه سنخیت دارد، اما این دلیل قاطعی بر حضور المانی بر این سبک و سیاق در مرکز قدیمی‌ترین باغ شهر نیست. بارها در باغ گلستان حضور داشته‌ام، اما حتی برای یک ‌بار هم شاهد حضور مردم در کنار یادمان نبوده‌ام. نه‌تنها حضور یادمان تأثیری در بهبود فضایی باغ گلستان نداشته، چه‌بسا هویت تاریخی باغ را نیز خدشه‌دار کرده است. بسیار نیک بود که یادمانی در میانه «گلستان تبریز» قرار یابد که مأوایی برای حضور مردم و تعاملاتشان باشد، نه چنان سرد و بی‌روح که حتی در انکار وجودش بکوشند. این مثالی بر تأثیر ارزیابی اجتماعی دو پروژه با کارکرد مشابه و بعد از اجرای آنها در دو نقطه شهر بود. اگر معمار یادمان شمس به پیامدهای اجرای چنین طرحی در موقعیتی چون باغ گلستان از پیش اندیشیده بود و تأثیرات اجتماعی طرح را ارزیابی می‌کرد، امروز نظاره‌گر یادمانی فاخر که اقبال عمومی را همراه داشت در میان باغ هویت‌مند و خاطره‌انگیز گلستان بودیم، نه حجمی چنین سرد و بیگانه با محیط پیرامونش. تصور کنید به‌جای المان کنونی شمس، بنایی با ویژگی‌های یادمان شهدای عون‌بن‌علی قرار داشت، همان‌قدر ساده و صمیمی و آشنا. بنایی که خاطرات جمعی مردم را در باغ گلستان تقویت می‌کرد و با هویت باغ سازگاری داشت؛ مردمی که روزها روی سکوهای آن می‌نشستند و دیدار شمس و مولانا را در ذهن مرور می‌کردند و شب‌هنگام زیر نور ماه که بنای یادمان را تصویری آسمانی می‌بخشد، به سکون و آرامش روحانی دست می‌یافتند. تحقق فضایی با این کیفیت، نه رؤیایی دورازدسترس بلکه سهل و دست‌یافتنی است. کافی است در طراحی‌های خود با مردم همدل و همراه شویم و «برای مردم» و «با مردم» طراحی کنیم. چندی‌پیش خبری مبنی بر بازسازی بلوک گلستان در شورای شهر تبریز به تصویب رسید؛ «طرح توسعه بلوک گلستان در زمینی به مساحت 25‌ هزار مترمربع با 161‌هزار مترمربع زیربنا با کاربری‌های تجاری، خدماتی، فرهنگی، انباری، هتل و پارکینگ اجرا خواهد شد. سهم شهرداری تبریز از این طرح بزرگ که در بافت فرسوده شهر اجرا می‌شود 26 و 25 صدم‌درصد تعیین شده است و میزان کل سهم شهرداری و مشارکت‌کننده رقمی بالغ بر 500 ‌میلیارد تومان خواهد بود. براساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده،‌ برای تملک املاک واقع در این طرح دو سال زمان پیش‌بینی شده است و صدور پروانه‌های ساختمانی نیز براساس ضوابط دفترچه عوارض محلی صورت خواهد گرفت. براساس زمانبندی‌های صورت‌گرفته، این طرح بزرگ در کمتر از هشت سال به‌صورت کامل تکمیل و در اختیار شهروندان قرار خواهد گرفت». این تمام اطلاعاتی است که از پروژه‌ای به این وسعت در اختیار شهروندان قرار گرفته است. آیا صرف پرداختن به مسائل اقتصادی یک پروژه شهری و تعیین بازه زمانی برای اجرای آن، می‌تواند تضمینی بر موفقیت طرح شهری باشد؟ آیا حوزه‌های اجتماعی و فرهنگی در طرح مزبور بررسی و تأثیرات اجتماعی آن لحاظ شده است؟ آیا خاطرات مردم با ساخت‌وساز جدید تداوم خواهد داشت و هویت تاریخی منطقه در طرح توسعه‌ای حفظ خواهد شد؟ آیا از ساکنان بلوک گلستان درباره آنچه برای محل زندگی خود می‌پسندند، سؤال شده است؟ اینها و ده‌ها آیا و چرای دیگر که به نظر می‌رسد در آغاز پروژه‌ای با این وسعت باید به آنها پرداخته شود و با نگاهی وسیع و همه‌جانبه‌نگر اقدام به اجرای پروژه کرد. پروژه نواب تهران نمونه شکست‌خورده طرح بازسازی و مرمت بافت فرسوده شهری است که نتوانست برای ساکنان منطقه توسعه‌ای را که شایسته است، فراهم کند. آنچه رخ داد زوال حیات شهری، کوچ ساکنان قدیمی محله و ازدست‌دادن هویت بود. پروژه‌های جدید شهری در بافت‌های فرسوده با هدف ایجاد شرایط ایده‌آل برای زندگی شهری، گاه دغدغه‌های جدیدی را در زمینه ازبین‌رفتن «هویت محله» ایجاد می‌کنند. بر این اساس ارزیابی تأثیرات اجتماعی در طرح‌های توسعه شهری نظیر طرح اخیر بلوک گلستان، در شناخت گروه‌های ذی‌نفع و جلب مشارکت ایشان و پیامدهای مثبت و منفی طرح مؤثر بوده و نتیجتا امکان اجرای اقدامات مقتضی در راستای کاهش تبعات منفی طرح فراهم می‌شود و کارآمدی و بهره‌وری پروژه را تا میزان بالایی افزایش می‌دهد. باید این نکته را در برنامه‌ریزی‌ها و پروژه‌های شهری در نظر داشت که اصولا هر پروژه شهری «برای مردم» طراحی می‌شود و در نهایت جلب رضایت و تحقق آمال مردم باید محقق شود. نیکوست «با مردم» طراحی کنیم و این محقق نمی‌شود مگر با لحاظ‌کردن ابعاد اجتماعی و فرهنگی پروژه‌های شهری. بهتر و منطقی است که به جای آغاز عملیات بازسازی و گرفتن بازخوردها هنگام اجرا، در فاز صفر پروژه، مطالعات مبسوطی انجام داده و از تبعات مثبت و منفی پروژه مطلع شویم و با لحاظ‌کردن تمام جوانب و کسب نهایت رضایت مردم اقدام به آغاز طرح و اجرائی‌کردن آن کنیم. پی‌نوشت: 1. Social Impact Assessment 2. Vanclay, frank (2003) « SIA principles: International principles for social Impact Assessment , March

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.