برداشتهای کوتاه در باب هنر معاصر
انبساط هنر
علیرضا امیرحاجبی
در اواسط دهه 60 میلادی بود که گروهی از هنرمندان بهطور جدی، کارکرد موزهها و گالریها را به چالش کشیدند. بیانیههای تندوتیز گروه «هنر و زبان» و نیز هنرمندان مفهومی و مینیمالیست در آمریکا ازجمله دن گراهام، مقصد و هدف را برای بسیاری از هنرمندان پیشرو مشخص کرده بود. باید استیلای بیچونوچرای نهادهایی مانند موزهها به پایان میرسید. رابرت اسمیتسون، هنرمند مینیمالیست که آثار درخشانی در حوزه هنر زمینی خلق کرده است، در یک مقاله آتشین تحت عنوان «محدودیتهای فرهنگی» فضای گالریها را به تیمارستان تشبیه میکند و آثار هنری را بیمارانی میانگارد که تحت فشار و استبداد صاحبان پول و سرمایه به شکلی حقیر در سالنهای یک گالری قرار گرفتهاند. حضوری منزوی، موقت، رنجآور و خنثی بدون ارتباط با طبیعت و محیطهای طبیعی. برای اسمیتسون و بسیاری از هنرمندان مفهومی و مینیمال، گالریها و موزهها، پل ارتباطی بین منتقدان و بازارهای مالی بود، مکانی برای عرضه دستاورد هنری یک هنرمند که پس از ورود به گالری یا موزه، تبدیل به شیئی قابل خریدوفروش شده بود. همین دیدگاه باعث شد هنرمندان مفاهیم دیگری را به عرصه هنر بیاورند. مفاهیمی از جمله فضا و محیطهای باز که هم پیوندی با شهرنشینی داشت و هم با زمین و طبیعت در ارتباط بود. به قول کاترین میه، منتقد فرانسوی، گالریها و موزهها نمیدانستند با آثار هنرمندانی مثل کریستو که بخشی از یک ساحل را بستهبندی میکند، چه کنند. هستیشناسی جدیدی از هنر وارد میدان شده بود. از طرفی هنرمندان زیادی، محیطهای باز شهری را برای ارائه آثار خود انتخاب میکردند و از طرف دیگر طبیعت پذیرای آثار هنرمندان معترض به سیستم و بازار مالی هنر شده بود. آن دسته از هنرمندانی هم که میانهرو بودند، ارتباطی را بین فضای داخلی و خارجی گالریها ایجاد کردند. چندسالی طول کشید تا نوعی مصالحه بین دستههای مختلف هنرمندان و نهادهای رسمی هنر در زمینه کارکردهای دوجانبه به وجود آید. گالریها خود را مقید به این نکته کردند که بهعنوان رسانهای در خدمت نمایش بخشهایی از هنرهای مفهومی باشند که در محیط بسته قابلنمایش نیست. این رویداد مهمی بود زیرا بهتدریج نحوه نگرش بازار را نیز تغییر داد. این تغییر به حدی رسید که بسیاری از آثار هنرمندان مفهومی با قیمتهای گزافی به فروش میرفت. چیدمانها، ترکیبات چندرسانه ویدئو، هنرهای اجرائی که زمانی صرفا بهعنوان بخشهای انضمامی هنر محسوب میشدند، از دهه 80 موردتوجه نهادهای رسمی قرار گرفت. این یک تحول جهانی بود که در هر نقطه از جهان در ابتدا با مقاومت مواجه و سپس پذیرفته میشد. قانونی ساده و کوبنده ظهور کرد: «گالریها و موزههایی که چشم روی هنرهای جدید و چندرسانهای بسته و تنها به نمایش کسلکننده نقاشیها، مجسمهها و عکسهای تکراری پافشاری میکنند، منزوی میشوند». دیگر زمان طرح پرسشهایی از قبیل «آیا این اثر هنری قابلفروش است یا نه؟» به پایان رسیده است. عرصه هنر جدید راه را برای ایدههای کوچک و بزرگ باز میگذارد. در ایران خودمان، همین موزه هنرهای معاصر تهران که بهظاهر نهادی محافظهکار و محتاط است، در اقدامی قابلتوجه هماکنون میزبان جشنواره هنرهای اجرائی تحت عنوان «سی روز، سی پرفورمنس» است. این تنها یک نشانه از صدها نشانه در این زمینه است. گالریهای معتبر در تهران نیز به این نتیجه رسیدهاند که میتوان همزمان به دو سوی داستان توجه کرد و تعاریف جدیدی را به عرصه هنر انتقال داد. مجموعه آثار عارفه آراد تحت عنوان «بیماری» در گالری اعتماد هم نمونه جدید و جالبتوجهی از این رویکردهاست. مجموعهای از دستسازهای پارچهای، نامتعارف اما همزمان آشنا. بهطور کل نه با عنوان نمایشگاه میتوان به جایی رسید و نه با استیتمنتهای سنگین پیچیدهای که دوستان لطف میکنند و مینویسند. آنچه مهم است «خود» مادی اثر است. آثار آراد مخاطب را در نوعی بلاتکلیفی قرار میدهد. من با چه چیز مواجه هستم؟ تودههای نامشخصی که دلالت و ارجاعی به اشیا دارد. این مجموعه، هم اثر هنری است و هم از شیءوارگی عبور میکند. به تعریفی نامشخص از «چیزها» میرسیم. رنگهای شادمان پارچهها باعث خوشحالی ما میشود. برخی ایستا و عمودی و برخی دیگر وارفته روی زمین. مانند انسانها. برخی گروهی و بعضی انفرادی و تنها. نمیخواهم آثار این هنرمند جوان را با تفسیرهای روانکاوانه نرهمحوری و فالیک مخلوط کنم که این اختلاط خود نوعی کاهشدادن امر زیبا به متن فلسفی است. «از شکلاندازیهای این چیزهای پارچهای»، میرایی اما شادمانهبودنشان بزرگترین حسن نمایشگاه «بیماری» بود. این ایدهها میتوانند به اشکال مختلف تکرار شوند. در فضای باز و محیطهای عمومی و حتی با کمی تغییر در محیطهای طبیعی و بکر. گالری اعتماد در مجموع با ارائه این آثار، یک بیانیه مختصر و مفید را نیز ارائه کرد. قابلیت ارائه آثاری که هم میتوانند در بیرون از گالری به نمایش درآیند و هم درون گالری. این شکلی از آشتی است؛ اقدامی شجاعانه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.