تلاش برای رسیدن به فهم مشترک با جود اختلافات
مغزکاوی بازی برد- برد
عبدالرحمن نجلرحیم - عصبشناس و عصبپژوه
در پی موفقیتهای عملی در زمینه حل دیپلماتیک اختلافات و رفع فشار تحریم اقتصادی در جریان موفقیتهای برجام، یک بار دیگر نشان داده شد که میتوان به کاربرد عملی استراتژی برد-برد در حل مسائل داخلی و خارجی در تمامی عرصهها امیدوار بود و به این ترتیب، تهدیدها را به فرصتها تبدیل کرد. بد نیست نظری به نظریه بازیها و شرایط برد-برد و امکانات بروز آن از نظر فعالیت مغزی انسان داشته باشیم. در زیستشناسی، قدمت این بحث به نظریه تکاملی در قرن نوزدهم برمیگردد. مدتها این نظریه نوعی بازی برد- باخت در سیر تنازع بقاي فردی تعبیر و کمتر به ابعاد اجتماعی نظریه انتخاب طبیعی پرداخته میشد. در همان قرن نوزدهم در دول شرقی، ابداع ورزش رزمی «ایکیدو» ژاپنی، به طور عملی امکان دفاع بدون صدمه و آزاررساندن به حریف را آموزش میدهد و اینکه چطور با حرکاتی سریع و ظریف میتوان خود را در کنار حریف، نه در مقابل آن قرار داد. در سالهای دهه30، بین دو جنگ جهانی خانمانسوز در غرب، امکان تعبیر نظریه تکاملی در ابعاد اجتماعی، موضوع ازخودگذشتگی و امکان رفاقت حین رقابت برای بقا در موجودات اجتماعی پیش آمد. اما باز هم توجه همهجانبه و کارسازی به آن نشد. سالهای دهه70 پس از فجایع بیسرانجام جنگ ویتنام و باخت ماشین جنگی عظیم آمریکا در ویتنام، مصادف شد با اوج دوباره پرداختن به نظریه برد-برد در زیستشناسی تکاملی و بهویژه اینکه با گسترش تکنولوژی مغزپژوهی، امکان بررسی وضعیت برد-برد در مغز انسان بهتدریج ممکن میشد. هماکنون پژوهشها در این زمینه بهوضوح نشان میدهد بازی برد-برد امکان دارد و انسان محکوم به قبول بازی برد-باخت و درنهایت باخت-باخت نیست. با ایجاد شرایط مناسب، امکان بازی برد-برد از طریق بهکارانداختن مکانیسمهای موجود مغزی فراهم میشود. امکان شرایط برد-برد از نظر منطق ریاضی و حل بخشی از معما توسط مغز نابغهای جوان (جان نش) در آستانه ابتلا به بیماری اسکیزوفرنی، بعدها جایزه نوبل اقتصاد را برای او به همراه داشت. باید تأکید کرد آنچنانکه ناباوران میگویند امکان وجود بازی برد-برد غیرواقعی و توهمی نیست، بلکه اساس زیستشناختی دارد و چنین نظامی در مدارهای انعطافپذیر مغز انسان اجتماعی، تعبیه شده و به همین دليل است که ما موفق به کشف فرمولهای ریاضی آن شدهایم. با بهکارانداختن مدارهای مناسب و کارایی مربوط مغزی و مهیاشدن شرایط (که مسئولیت آن نیز بر عهده فعالیت آگاهانه مغز اجتماعی انسانهای عاقل است)، میتوان آن را بهراحتی جانشين یا آلترناتیوی برای مدارهای خصمطلبانه، مقابلهجویانه و خشونتطلبانه مغز قرار داد. دستگاه عظیم هماحساسی همدلانه مغزی میتواند برای رسیدن به فهم مشترک با وجود اختلافات، خصومتها، آزردگیها و دشمنیها آماده باشد. فهمیدن مواضع و جایگاه فکری و نظری مخالفان و قائلشدن حرمت و اعتبار انسانی برابر برای آنها و همه حق را در مشت خود ندیدن و چشمپوشی آگاهانه موقت از بعضی خواستههای حتی برحق خود، ارزش معنوی جهان انسانی را ارتقا میدهد و تضمینی برای بقای جمعی روی کره زمین میشود. در ضمن، پژوهشها نشان میدهد بازی برد-برد، آسان نیست. یافتههای مغزپژوهی، بيانگر این واقعیت است که موقعیت برد-برد، فشار بار شناختی زیادی را بر مغز انسان مذاکرهکننده تحمیل میکند و این فشار با بالارفتن درجه اضطراب هنگام تصمیمگیریهای متعدد برای نشاندادن انعطاف در مذاکرات، در مدارهای خاصی از مغز آشکار شده است. مهارت در کنترل رفتار حتی در سطح اتوماتیک و ناآگاه غیرکلامی، چون حرکات و وجنات بدنی، واکنشهای چهره، چون لبخندزدن بهموقع و مؤثر، ایجاد اعتماد در طرف مقابل حین حفظ و دفاع از منافع، هدایت فعالیت گسترده هماهنگ مغزی در سطحی عالی را میطلبد.
وجود اعتماد، پیششرط اولیه پیشبرد این نوع روابط نیست، بلکه تلاش برای اعتمادسازی در طول همکاری و تلاش در فهم نقطهنظرات یکدیگر و تأمین و اجرای بخش قابلقبول آنها و بهکارگیری روشهای راستیآزمایی، امکان بهکارافتادن مدارها و ترشحات هورمونی لازم برای بهوجودآمدن اعتماد در مغز طرفین مذاکره را در فرصتهای پیشرو به وجود خواهد آورد. پس این نوع رویکرد به مسائل امروزین میتواند ثمرات صلحآمیز خوبی در سطوح مختلف در تمامی عرصههای زندگی اجتماعی داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.