چگونگی راهیابی شطرنج به اروپا
مهران حقشناس*
شطرنج در قرن نهم میلادی از طریق تنگه جبلالطارق و تسلط جنگجویان مسلمان بر جنوب اسپانیا به اروپا راه یافت. شطرنج بهسرعت از اسپانیا به ایتالیا، فرانسه و بقیه کشورهای غرب اروپا نفوذ کرد. بنابراین اسپانیا، ایتالیا و فرانسه را باید از نخستین پیشگامان این رشته در اروپا به حساب آورد. اما درخصوص شرق اروپا قضیه کاملا متفاوت است. همجواری و همزیستی روسها با ملل آسیای میانه باعث آشنایی آنها با شطرنج شد و از آنجا که تا قرن نهم و تشکیل اولین دولت روسی به نام «دولت کییف» اقوام روسی از انسجام لازم برخوردار نبودند، این رشته برای مدتها در همان حد «آشنایی» باقی ماند. اما بهتدریج در بین مردم جا باز کرد و بسیار محبوب و حتی جزء رشتههای سنتی شد. اوج ترقی روسها در شطرنج مربوط است به قرون اخیر (از قرن نوزدهم به بعد) که حمایت شاهان تزاری و سپس دولتهای کمونیستی از مهمترین دلایل آن محسوب میشود. در قرون وسطا از سوی اروپاییان تلاشهای بسیاری برای تغییر و بهبود مقررات بازی صورت گرفت. اگرچه در آن زمان طرز قرارگرفتن (چیدمان) مهرهها در صفحه با طرز امروزی تقریبا مطابقت کامل داشته (به جز شاه و وزیر که جای آنها برعکس بود) ولی حرکت بعضی از مهرهها متفاوت بود؛ مثلا حرکت فیل حداکثر دو خانه در قطر بود ولی این مهره میتوانست مثل اسب پرش کند. قلعه رفتن به آپناسان نیز وجود داشت. با وجود کوششهای محمد راوندی، مؤلف کتاب «راحتالصدور» برای تغییر و بهبود مقررات بازی، درنهایت، این شطرنجبازان اروپایی بودند که در عصر رنسانس قوانین بازی را به شکل امروزیاش تغییر دادند. به عقیده فاندر لینده، مؤلف کتاب «تاریخ و ادبیات شطرنج» این اتفاق در نیمه دوم قرن پانزدهم میلادی رخ داده است. در ابتدا رسالهها و جزوههای راهنمای بازی نوشته شد که در بیشتر آنها عمدتا به نحوه صحیح شروع بازیها تکیه میشد. معروفترین آنها کتاب «تکرار یک عشق و تکرار یک حقیقت» اثر «لوئیس لوسنا» به سال 1497 در اسپانیا بود. در قرن شانزدهم رفتهرفته شطرنجبازان حرفهای سر برآوردند که مهمترین آنها عبارتند از: لوسنا، لوپز، دامیانو، گرکو، لئوناردو، پولریو و ... همانطور که ملاحظه میکنید همه آنها اسپانیایی و ایتالیایی بودند. از رویدادهای مهم آن زمان میتوان به مسابقه لئوناردو از ایتالیا با رویی لوپز از اسپانیا در حضور فیلیپ دوم شاه اسپانیا اشاره کرد که به سود لوپز تمام شد. همچنین یک مسابقه تیمی بین دو کشور ایتالیا و اسپانیا در سال 1574 برگزار شد که به سود ایتالیا خاتمه یافت. (لوپز و آلفونسو سرون از اسپانیا مقابل بوئی و لئوناردو از ایتالیا) این رویداد از لحاظ تاریخی و بهعنوان سرفصل مسابقات بعدی حائزاهمیت است. ایتالیا تا اواخر قرن هجدهم همچنان یکی از سردمداران شطرنج در اروپا محسوب میشد. گشایشهای معتبر دوران ما چون دفاع سیسیلی و بازی ایتالیایی در گذشته با نامهایی چون ژیکوسیسیلیانو و ژیکو پیانو پا به عرصه گذاشتند. یکی از آخرین استادان معروف در ایتالیا دومنیکو پونتسیانی بود که یکی از گشایشهای بازی به نام اوست. پونتسیانی در سال 1792 درگذشت و پس از آن ایتالیا هرگز استاد دیگری را به جهان معرفی نکرد. با ظهور فرانسوا فیلیدور، آهنگساز و نویسنده کتاب معروف و معتبر «آنالیز شطرنج» (پاریس، 1777) و شطرنجبازانی چون لابوردانه، سن آمان و ... فرانسه پیشتاز شطرنج در جهان شد. اما رفتهرفته انگلستان و اروپای مرکزی نیز وارد گود شدند و در قرن نوزدهم فرمانروایی شطرنج را به دست گرفتند. انگلستان به همت هاوارد استاونتن در سال 1851 نخستین تورنمنت بینالمللی را در لندن برگزار کرد و از بهترین استادان اروپایی آن زمان برای شرکت در یک مسابقه جمعی دعوت به عمل آورد. با توجه به امکانات آن زمان از یک سال قبل دعوتنامهها را به کشورهای روسیه، مجارستان، آلمان و ... فرستادند که بسیاری از استادان دعوتشده موفق نشدند در موعد مقرر خود را به لندن برسانند. این مسابقه باشکوه سرانجام با پیروزی شطرنجباز آلمانی آدولف آندرسن معروف به «ثریای برلین» به کار خود خاتمه داد. تا پیش از آن بیشتر مسابقات شطرنج به صورت رویاروییهای دوجانبه انجام میشد که البته سهم و نقش این قبیل رویاروییها در توسعه و معرفی شطرنج کم نبود. ولی در تورنمنت لندن برای اولینبار یک گروه از شطرنجبازان گرد آمده بودند تا با یکدیگر مصاف دهند. این الگو بهسرعت با استقبال کشورهای دیگر مواجه شد و بهزودی در نقاط مختلف اروپا (برلین، بوداپست، مسکو و...) مسابقات مشابهی ترتیب داده شد. بهاینترتیب اروپاییان با تغییر قوانین و مقررات بازی (قلعه، آنپاسان و ...) در نیمه دوم قرن پانزدهم، انتشار رسالهها و کتب آموزشی، انتشار منظم مجلات تخصصی شطرنج، برگزاری مسابقات مهم اعم از رویاروییهای دوجانبه و تورنمنت، برگزاری مسابقات انفرادی و تیمی جهان و ... خدمات شایانتوجهی در اشاعه و ترویج شطرنج داشتهاند. در سال 1924 فدراسیون جهانی شطرنج با شعار «همه از یک خانوادهایم» تأسیس شد. سه سال بعد قهرمانی زنان جهان همزمان با المپیاد جهانی در لندن برگزار شد که تا امروز برگزاری این قبیل مسابقات همچنان استمرار دارد. بهکوتاهسخن، بازی شطرنج از زمان پیدایش تا امروز راه پیچیده و درازی را پیموده است و جهان اگرچه خود را تا حد زیادی مدیون خدمات اروپاییان میداند ولی این ملل مشرقزمین بودند که اصل و ریشه شطرنج را به اروپاییان و ملل دنیا هدیه کردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.