افزایش ۲۹درصدی درآمدهای نفتی دولت با وجود افت بیسابقه قیمت نفت
نفت سیاه نیست
سعیده شفیعی- پژوهشگر اقتصادی
سند بودجه یکی از مهمترین اسناد بالادستی محسوب میشود که بررسی جزئیات ارقام آن میتواند چشماندازی از وضعیت مالی دولت را در سال مذکور نشان دهد. دولت در چند روز گذشته با تأخیری 42روزه لایحه بودجه را به مجلس شورای اسلامی ارائه کرد که در این نوشتار به بررسی کلیات آن پرداخته شده است. تلاش میشود در سلسلهگزارشهای تحلیلی، به جزئیات دقیقتر این لایحه و مقایسه آن با ارقام بودجه سال جاری پرداخته شود. درآمدها به طور کلی درآمدهای دولت در اقتصاد ایران به سه بخش درآمد نفتی، درآمد مالیاتی و سایر درآمدها تقسیم میشود که در چند دهه گذشته، بخش عمده این رقم مربوط به درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز بوده است. تداوم نگاه خوشبینانه دولت درآمد نفتی در سرفصلهای جدید بودجهنویسی به «واگذاری داراییهای سرمایهای» تبدیل شده زیرا فروش منابع نفت و گاز، درواقع فروش و واگذاری ثروت و سرمایه ملی است. بر این اساس، واگذاری داراییهای سرمایهای در لایحه بودجه سال آینده معادل 730 هزار میلیارد ریال در نظر گرفته شده که اگرچه نسبت به رقم لایحه سال 1394 حدود یک درصد کاهش نشان میدهد اما نسبت به قانون بودجه سال گذشته 29 درصد رشد یافته است. با توجه به کاهش شدید قیمت نفت در یک سال اخیر - که در 12 سال گذشته بیسابقه است- و احتمال ادامهداربودن آن، به نظر میرسد عدم کاهش رقم برآوردشده برای درآمد نفتی در سال آینده، چندان واقعبینانه نباشد. تمایل دولت به دریافت مالیات بیشتر درآمد مالیاتی در لایحه ارائهشده توسط دولت، معادل 1011 هزار میلیارد ریال است که این رقم بیش از 84 درصد کل درآمدهای غیرنفتی دولت در لایحه را شامل میشود. رقم پیشنهادی درآمد مالیاتی نسبت به لایحه سال گذشته 17.4 درصد و نسبت به قانون بودجه سال قبل 14.7 افزایش نشان میدهد. به نظر میرسد با توجه به کاهش قیمت نفت، دولت به سمت افزایش بیشتر درآمدهای مالیاتی گرایش پیدا کرده است. سایر درآمدها سرفصل «سایر درآمدها» در لایحه بودجه سال آینده شامل درآمدهای ناشی از کمکهای اجتماعی (صفر)، درآمدهای حاصل از مالکیت دولت (220 هزار میلیارد ریال)، درآمدهای حاصل از فروش کالاها و خدمات (72.8 هزار میلیارد ریال)، درآمدهای حاصل از جرائم و خسارات (64.6 هزار میلیارد ریال) و درآمدهای متفرقه با 121.4 هزار میلیارد ریال است. در مجموع این بخش حدود 16 درصد از کل درآمد غیرنفتی دولت را به خود اختصاص داده است. هزینه دولت 197 هزار میلیارد تومان هزینههای دولت شامل دو سرفصل کلی هزینههای جاری و عمرانی هستند که در سرفصلهای جدید بودجهنویسی به جای هزینه عمرانی، «تملک داراییهای سرمایهای» جایگزین شده است. هزینههای دولت در لایحه بودجه سال آینده معادل 1971 هزار میلیارد ریال برآورد شده که نسبت به رقم لایحه بودجه سال گذشته حدود 19 درصد و نسبت به قانون بودجه سال 1394، حدود 13 درصد نشان میدهد. هزینه جاری «هزینه جاری» ارقامی مانند جبران خدمات کارکنان و بازنشستگان دولت، کمکهای بلاعوض و هزینههایی از این دست را شامل میشود. بر اساس ارقام لایحه بودجه سال آینده، هزینه حقوق و دستمزد کارکنان دولت و بازنشستگان در سال آینده حدود 774 هزار میلیارد ریال است که نسبت به لایحه بودجه سال جاری 19.8 درصد و نسبت به رقم مصوب بودجه 1394 حدود 12 درصد رشد دارد. رقم «سایر هزینهها» در لایحه بودجه شامل استفاده از کالاها و خدمات (256 هزار میلیارد ریال)، هزینههای اموال و دارایی (هفت هزار میلیارد ریال)، یارانه (162 هزار میلیارد ریال)، کمکهای بلاعوض (50 هزار میلیارد ریال)، رفاه اجتماعی (654 هزار میلیارد ریال) و سایر هزینهها با 66 هزار میلیارد ریال است. افزایش بودجه عمرانی هزینه عمرانی شامل هزینههای اجرای پروژههای اقتصادی، زیرساختی و توسعهای در سطح کشور است و ماهیتی توسعهای دارد. بر اساس ارقام لایحه بودجه، 596 هزار میلیارد ریال به این سرفصل اختصاص داده شده که نسبت به لایحه بودجه سال قبل 25 درصد و 17 درصد نسبت به رقم مصوب سال گذشته افزایش نشان میدهد. ساختمان و سایر مستحدثات با 409 هزار میلیارد ریال، ماشینآلات و تجهیزات با 151 هزار میلیارد ریال از عمده اقلام جزئیات هزینه عمرانی هستند. استفاده از موجودی انبار، اقلام گرانبها، زمین، سایر داراییهای ثابت و سایر داراییهای تولیدنشده از دیگر اقلام این سرفصل هستند که بخش کوچکی از کل هزینه عمرانی را به خود اختصاص دادهاند. نکته قابلتوجه درباره هزینه عمرانی این است که در یک دهه گذشته بخشی از هزینه عمرانی محقق نشده و به سرفصل هزینه جاری منتقل شده است. کسری بودجه با تغییر ساختار بودجهنویسی به روش آمارهای مالی دولت از سال 1381 در اقتصاد ایران سه تراز عملیاتی، سرمایهای و دارایی مالی معرفی شدند. تراز عملیاتی از تفاضل درآمد جاری از هزینه جاری، تراز سرمایهای از تفاضل فروش داراییهای سرمایهای (درآمد نفتی) از تملک داراییهای سرمایهای (مخارج عمرانی) به دست میآید و تراز دارایی مالی نحوه کسری این دو تراز را از طریق استقراض داخلی و خارجی مشخص میکند. بر اساس ارقام لایحه بودجه سال 1395، «تراز عملیاتی» با کسری 481 هزار میلیارد ریالی روبهروست؛ به این معنی که مجموع درآمدهای مالیاتی و سایر درآمدها به اندازه این رقم از هزینه جاری دولت کمتر است. «تراز سرمایهای» دولت با مازاد 133 هزار میلیارد ریالی مواجه است که نشانگر بالاتربودن درآمدهای نفتی برآوردی نسبت به هزینه عمرانی برآوردشده است. «خالص داراییهای مالی» نیز معادل 348 هزار میلیارد است. منابع تأمین کسری بودجه سرفصل واگذاری داراییهای مالی به منابع تأمین کسری بودجه اشاره دارد. بر اساس ارقام لایحه بودجه سال آینده، 453 هزار میلیارد ریال در این سرفصل دیده شده که نسبت به 110 هزار میلیارد ریال در لایحه بودجه سال قبل، رشد قابلتوجهی دارد که بخش عمده این رقم مربوط به منابع حاصل از فروش اسناد خزانه (275 هزار میلیارد ریال) و واگذاری شرکتهای دولتی (160 هزار میلیارد ریال) است. باید توجه داشت با توجه به تجربیات سالهای قبل، تحقق این سرفصل به متغیرهای زیادی بستگی دارد و نمیتواند منبع قابلتوجهی برای جبران کسری بودجه باشد. خلاصه بودجه کل کشور در سالهای 1395 و 1394 (ارقام به هزار میلیارد ریال/ درصد)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.