نفت و مروارید
تحولات اقتصادی اخیر در منطقه ما نشان میدهد تا چه حد اوضاع سست و حتی هولانگیز است. تاکنون فقط یک عامل یعنی «نفت» دچار تغییر شده و دارد همهچیز عوض میشود. خدا را شکر هنوز جنگی در حد وسیع اتفاق نیفتاده و انشاءالله نخواهد افتاد. نزاعها و جنگهای موجود همه در حاشیه است. بااینهمه، ما با مصیبتی عمومی مواجه هستیم؛ برای مقابله با چنین وضعیتی، دولتهای منطقه میروند که حمایت خود را از قیمت کالاها و خدمات اصلی بردارند. شاید برای نخستینبار بعد از اعلام استقلال بحرین و سایر کشورهای عرب در 50 سال گذشته است که چنین اتفاقی رخ میدهد. نهادهای بینالمللی به دولتها توصیه میکنند سوبسیدها را از برق، سوخت، آب یا کالاهای اساسی و سایر خدمات بردارند؛ برنامهای که قرار است بهتدریج اجرا شود. مسائلی که اصلا به فکر ما هم نمیرسید و تصورش را برای دولتهای همسایه هم نداشتیم، اما امروز باید آن را اجرا کرد. صد سال پیش، این منطقه بر غواصی و تجارت مروارید اتکا داشت. بحرین از موقعیت جغرافیایی خودش در میانه خط مواصلاتی بین اروپا، شبهقاره هند و جنوب آسیا استفاده میکرد. ما بخش کشاورزی فعالی داشتیم که نیاز روزمرهمان را با جمعیت آن روز یعنی صد هزار نفر تأمین میکرد و حتی بخشی از محصولات به خارج صادر میشد. اقتصاد ما در اصل متکی بر تجارت مروارید بود؛ درست مثل امروز که اقتصاد ما کاملا متکی بر نفت است. در گذشته یک اتفاق «تکنیکی» افتاد که کسی فکرش را نمیکرد و آن موفقیت ژاپنیها در کشت مروارید بود؛ تجربهای که تجارت مروارید ما را زیرورو کرد. آن زمان رحمت الهی شامل حال ما شد که شرکتهای خارجی نفت را کشف کردند. آنها خاک ایران، عراق و همسایگانش را برای کشف این ماده حیاتی زیرورو میکردند. بهاینترتیب نفت طوق نجات ملتهای منطقه شد. به دنبال آن، تغییرات جدید شکل گرفت و نقش دولتها و تأثیرگذاریشان در داخل و خارج از کشور توسعه یافت. البته ما هیچ کاری برای بهبود وضعیت زندگیمان نکرده بودیم. ثروتی را کشف کرده بودیم که از هزاران سال در بطن زمین وجود داشت. اجداد ما از آن برای درمان برخی بیماریها مثل کچلی استفاده میکردند. در بغداد که مرکز تمدن اسلامی دوران عباسی بود، از نفت به صورت خام آن (قیر) برای پوشاندن کف حمامها و استخرهای عمومی استفاده میکردند. «ابنبطوطه»، جهانگرد قرن هشتم هجری، هنگام دیدار از این شهر، آن را دیده و به صورت مفصل دربارهاش توضیح داده است. بعد از سفر او نیز نفت برای قرنها از چاهها فوران میکرد که هنوز هم آثار این فورانها وجود دارد و میتوان به صورت برکههای نمدیشکل مشاهده کرد. اما هیچکس فکرش را نمیکرد که از این ماده میشود چه استفادههایی کرد. تا اینکه در ابتدای قرن گذشته اهمیت نفت کشف شد. برای سالها نفت در اوج اقتدار قرار گرفت؛ تقریبا صد سال. در این دورانی ما شهرهای جدیدی ساختیم و خانههای قدیمی را ویران کردیم. با ساخت برجها به همگان فخر فروختیم و بزرگترین مجتمعهای تجاری را افتتاح کردیم. توانستیم آخرین دستاوردهای بشری را اعم از اختراعات و اکتشافات وارد کنیم. حتی توانستیم میوههای زمستانه را با هواپیما در تابستان وارد کنیم. به کمک نفت، ما کشورهای خلیجفارس به رفاهی نسبی رسیدیم که درجه آن از یک دولت تا دولت دیگر اندکی تفاوت دارد. کار به آنجا رسید که پنداشتیم این نعمت جاودانی است و تا ابد استمرار خواهد داشت. فکر میکردیم تا هر زمان که اراده کنیم، میتوانیم از چاههای نفت زیر پایمان نفت استخراج کرده و بفروشیم و با آن خوشبخت زندگی کنیم. اما حدود 90 سال پیش عصر مروارید به آخر رسید. اکنون احساس میشود دوران نفت نیز دارد به پایان خود میرسد. ای کاش بیشتر فکر کرده و به جای استفاده از این ثروت فقط در جهت رفاه مادی، آن را به منبعی برای کسب علم و صنعت تبدیل کرده بودیم. رمز ناکامی دولتهای ما در سیاستهای توسعهگرایانهشان ظرف 50 سال گذشته، همین است و حالا باید تاوان آن را بپردازیم. نفت از سکه افتاد؛ همانطور که روزگاری مروارید از سکه افتاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.