|

ضرورت تغییر رویکردهای پژوهشی در فضای پساتحریم

شیوه‌های تازه هم‌گرایی درتعاملات علمی

شیدا مهنام. دکترای روابط بین‌الملل،رئیس اداره علوم اجتماعی و انسانی کمیسیون ملی یونسکو-ایران

توسعه شهری و بحران شهری‌شدن، تغییرات پرشتاب، بروز تنش‌های قومی، مذهبی و نژادی منطقه‌ای، مهاجرت‌های بین‌المللی، افزایش فقر و تبعیض، چالش‌های اخلاقی مرتبط با رشد پژوهش و فناوری (که به داوری‌های اخلاقی در محیط‌های پژوهشی، مدیریتی و درمانی نیاز دارد) و افزایش روزافزون نگرانی‌های زیست‌محیطی و تغییرات اقلیم، از مهم‌ترین واقعیات جهان درحال‌تحول امروز است که این خود ضرورت نگاهی نو به نحوه هم‌گرایی و تعاملات بین‌المللی را یادآور می‌شود. برنامه بین‌المللی مدیریت دگرگونی‌های اجتماعی یونسکو (MOST)، یکی از برنامه‌های مهم یونسکو است که از مهم‌ترین اولویت‌های آن می‌توان به تلاش برای مردم‌سالاری، توسعه و مدیریت پایدار شهرها، حفظ محیط‌زیست و رویارویی با چالش‌های تغییرات آب‌و‌هوایی، مبارزه با خشونت علیه کودکان، مطالعات زنان، تأسیس بانک مشکلات اجتماعی و پیوند بین پژوهش و سیاست‌گذاری اجتماعی اشاره کرد. امروزه به‌دلیل سرعت روزافزون توسعه ارتباطات و تغییرات گسترده اجتماعی، غالب جوامع با چالش‌های جدیدی مواجه شده‌اند که برای شناخت و مدیریت این چالش‌ها، باید ضمن تحلیل مستمر متغیرهای اجتماعی، آینده‌پژوهی و بررسی نیازهای جدید، برنامه‌ریزی ویژه‌‌ای در حوزه اجتماعی، تدوین و اجرا کرد که تعامل و سینرژی علمی و اجرائی در تبادل تجارب و ظرفیت‌های کشورهای مختلف، تأثیر بسزایی در مدیریت این چالش‌ها خواهد داشت. بدون‌شک این روند در دهه آینده با تغییرات و آثار اجتماعی پیچیده‌تری بروز خواهد کرد. آموزش و توانمندسازی در حوزه سبک زندگی با تمرکز بر مؤلفه‌های اجتماعی به‌ویژه در گروه زنان و جوانان، یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین راهکارهای مدیریت چالش‌های مذکور است. درخصوص ارتقای سطح کمی و کیفی سلامت اجتماعی، باید تأکید کرد جمهوری اسلامی ایران گسترده‌ترین شبکه بهداشتی در سطح منطقه، با پنج‌هزار مرکز بهداشتی و 17 هزار خانه بهداشت (که تا دوردست‌ترین روستاها را نیز شامل می‌شود) را در‌اختیار دارد و از سال 2010 نیز برنامه جامعی را در سطح کشور تحت‌ عنوان برنامه سلامت اجتماعی در مناطق پایلوت به‌اجرا گذاشته است که الگوسازی چنین توانایی و پتانسیلی برای کشورهای هم‌جوار و استفاده از این ظرفیت‌ها در فضای پساتحریم می‌تواند موجبات ارتقای کمی و کیفی سلامت اجتماعی کشور را در داخل و تأثیرگذاری جمهوری اسلامی ایران را در عرصه بین‌المللی فراهم آورد. برنامه سلامت اجتماعی با تمرکز بر آموزش و توانمندسازی و بهبود سبک زندگی به‌ویژه در زنان و جوانان به دنبال توسعه مسئولیت‌های اجتماعی، مشارکت در مدیریت و کاهش آسیب‌های اجتماعی، حمایت از آسیب‌دیدگان اجتماعی، توسعه ورزش همگانی به‌ویژه در بانوان، ترویج روحیه نشاط و شادابی در اجتماع، توسعه تشکل‌های غیر دولتی و استفاده مطلوب از فناوری ارتباطات فعالیت می‌کند و بستر لازم را برای حضور فعالانه جامعه و ارتقای شاخص‌های اجتماعی فراهم می‌آورد که نقش سازمان‌های بین‌المللی و تشکل‌های دولتی و غیر دولتی بین‌المللی مرتبط با موضوع را نمی‌توان در ارتقای این سطوح نادیده گرفت. اجرای برنامه‌های سلامت اجتماعی توسط دانش‌آموزان مدارس، شبکه زنان داوطلب سلامت محله و جوانان در تشکل‌های غیر دولتی فعال در حوزه سلامت، عملا موجبات مدیریت چالش‌ها و آسیب‌های اجتماعی را در سطح جامعه فراهم و شاخص‌های سلامت جامعه را افزایش می‌دهد و کمیسیون ملی یونسکو در جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان یکی از حامیان برنامه داوطلبان سلامت با ارتباط تنگاتنگ نظام بهداشتی ایران، آمادگی کامل دارد این تجربیات را در اختیار کشورهای دیگر قرار دهد. منشور بین‌المللی در حوزه ورزش و تربیت‌بدنی، در سی‌وهشتمین کنفرانس عمومی یونسکو در نوامبر 2015 بازبینی و نهایی شد. بدیهی است با توجه به چالش‌های اجتماعی بسیار در جوامع درحال‌توسعه، توجه به ورزش به‌عنوان اهرمی برای تشویق جوانان در مشارکت‌های اجتماعی و تلاش برای به‌حداقل‌رساندن موانع موجود ارزشی و فرهنگی، به‌خصوص در ورزش بانوان و همچنین ارتقا و توسعه برنامه‌های آموزشی و تربیتی با استفاده از محتوای ورزش و تربیت‌بدنی، هم موجبات نشاط و سلامت اجتماعی جامعه را فراهم می‌آورد و هم می‌تواند در ایجاد صلح و پیشبرد پیام‌های صلح‌آمیز بین‌المللی عاری از هرگونه ملاحظات سیاسی، تأثیرگذار باشد که دراین‌باره نیز در این فضای جدید می‌توان از ظرفیت‌های کمیسیون ملی یونسکو، ایران کمال استفاده را برد. درخصوص اخلاق زیستی و اخلاق در علم و فناوری، همواره محافل علمی داخلی و بین‌المللی اذعان دارند که پیشرفت‌های بی‌حد و‌‌ مرز در علم و فناوری، اگر با خردورزی و اخلاق‌مداری همراه نباشد، آثار مخرب بسیار زیادی را برای بشریت و به‌ویژه نسل آینده خواهد داشت که نیازمند توجه ویژه در سازمان جهانی یونسکو بوده و هست. امروز جهان با دو جنگ مواجه است، یکی جنگ انسان‌ با انسان و دیگری جنگ انسان با محیط‌زیست و ریشه هر دو جنگ، رفتار، نوع نگاه، فعالیت‌ها و اقدامات انسان‌هاست؛ بنابراین برای کاهش‌دادن این دو جنگ یا فرونشاندن پیامدهای نامطلوب آن، نیازمند تغییر نگاه و رفتار انسان‌ها هستیم و ترویج اخلاق‌مداری در علم و پژوهش، علوم زیستی و علوم پزشکی و به‌خصوص تدوین بیانیه‌ای برای توجه ویژه به جنبه‌های اخلاقی تغییرات اقلیم، از رویکردهای لازم و بسیار مفید سازمان یونسکو است. جمهوری اسلامی ایران با تدوین و اهدای جایزه بین‌المللی اخلاق در علم ابن‌سینا، در بخش علوم اجتماعی و انسانی، جایگاه و اهمیت این موضوع را در اولویت‌های پژوهشی و سیاست‌گذاری خود نشان داده است. هم‌اکنون جا دارد به پروفسور «زبتا خان شینواری»، دانشمند بااخلاق و متعهد، برنده سال 2015 جایزه ابن‌سینا نیز تبریک بگوییم. همچنین حضور متخصصان ایرانی مانند دکتر «علیرضا باقری» نایب‌رئیس کمیته بین‌المللی اخلاق زیستی یونسکو (IBC) و دکتر «اعظم ایرجی‌زاد» عضو اصلی کمیسیون بین‌المللی اخلاق در علم و فناوری یونسکو (COMEST) و فعالیت این افراد در این کمیته‌های بین‌المللی، تعامل و بهره‌گیری جمهوری اسلامی ایران را با این کمیته‌های تخصصی ارتقا داده و در راستای برنامه و مصوبات این کمیته‌های بین‌المللی در سطح ملی نیز فعالیت دارد. در پایان به‌استحضار علاقه‌مندان می‌رساند اداره علوم اجتماعی و انسانی کمیسیون ملی یونسکو با داشتن سه کمیته ملی تخصصی در حوزه MOST، اخلاق زیستی و اخلاق در علم و فناوری و همچنین کمیته ورزش و تربیت‌بدنی و برنامه‌های گسترده این سه کمیته در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی، آماده همکاری با تمامی نهادهای دولتی و غیردولتی ملی و همچنین کشورهای عضو است و نقش تسهیل‌گری آن را در تقویت ارتباط میان پژوهش و سیاست‌گذاری را نمی‌توان نادیده شمرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.