پژوهشهاي علمي در دوران پساتحريم
تلاش برای تولید علم و ثروت ملی
کامبیز پورطهماسبی.* استادتمام دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران رئیس قطب علمی مرکز مدیریت کاربردی گونههای تندرشد کشور
توسعه هر کشوری بدون شک بر پایه تحقیقات آن شکل میگیرد. محققان در دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی، پارکهای علم و فناوری، شرکتهای دانشبنیان و بخشهای تحقیق و توسعه شرکتهای خصوصی، تلاش میکنند تا با بهرهگیری از پتانسیلهای موجود و نیز تجربیات بینالمللی، به تولید علم پرداخته و گامبهگام آن را به سوی حل مشکلات کشور یا تولید ثروت ملی سوق دهند. برای نیل به این منظور به ابزارهای پژوهش بهعنوان بازوهای محرک نیاز است. ازجمله مهمترین ابزار پژوهش، بودجه مورد نیاز برای اجرای یک تحقیق است. بخشی از این بودجه از طریق منابع دولتی، بخشی از منابع خصوصی و بسته به نوع تحقیق گاهی از منابع بینالمللی تهیه خواهد شد. برای مثال هنگامی که موضوع تحقیق در مقیاس جهانی و روی تغییر اقلیم است، بدون شک در گستره وسیع و هماهنگی باید به این موضوع پرداخته شود و این نیازمند تأمین مالی بینالمللی است. در سالهای اخیر به دلیل وجود تحریمهای ظالمانه و ناحق، پژوهشگران کشور در تأمین منابع مالی مورد نیاز خود از هر سه منبع با مشکل مواجه بودند. نه دولت برای پرداخت هزینههای بسیاری از پژوهشها از منابع لازم برخوردار بود و نه بخش خصوصی به دلیل رکود اقتصادی، قادر به تأمین منابع مورد نیاز بود. بهرهمندی از منابع بینالمللی هم که عملا غیرممکن بود. حال با رفع این تحریمها باید امیدوار باشیم بخش پژوهش از هر سه منبع بهرهمند شود. هم مجامع بینالمللی قادر خواهند بود از پژوهشهای منطقهای و بینالمللی با مرکزیت ایران حمایت کنند و هم امکانات دولت و بخش خصوصی در مهیاکردن بودجه پژوهش فزونی خواهد یافت. از دیگر ابزار پژوهش میتوان به تجهیزات و سختافزارهای آزمایشگاههای تحقیقاتی اشاره کرد. فارغ از وابستهبودن این بخش به منابع مالی، نحوه تهیه این تجهیزات هم حائز اهمیت است. خواسته یا ناخواسته وجود تحریمها، مانع از دسترسی به آخرین تکنولوژیهای تحقیقاتی شده بود. شاید باور آن سخت باشد که حتی خرید میکروسکوپهای معمولی تحقیقاتی نیز از مسیرهای قانونی غیرممکن بود. حال آنکه پژوهشهای پیشرفتهتر به تجهیزاتی بسیار پیچیدهتر از یک میکروسکوپ نیازمند است که وضعیت دسترسی به آن در دوران پس از اجرائیشدن برجام، بهمراتب آسانتر خواهد بود. در کنار تجهیزات آزمایشگاهی باید به مواد آزمایشگاهی هم اشاره کرد که گاه برای خرید یک آنزیم تحقیقاتی چه مسیرهای پیچیدهای را باید طی میکردیم. از ابزارهای پژوهش باید به تبادلات بینالمللی هم اشاره کنیم؛ جاییکه محقق با شرکت در کنگرههای بینالمللی ضمن ارائه نتیجه تحقیقات خود، هم آن را در معرض چالش قرار میدهد تا پختهتر شود و هم از تجربیات دیگران و نتایج آن بهرهمند میشود. شرکت پژوهشگران در مجامع بینالمللی از سویی مستلزم دریافت روادید مورد نیاز و از سوی دیگر، منوط به انتقال حق ثبتنام است که امید است در دوره موجود وضعیت مناسبتری بیابد. این تبادلات تنها از طریق شرکت در کنگرههای بینالمللی خارج از کشور برآورده نمیشود، بلکه برگزاری کارگاههای آموزشی بینالمللی در داخل کشور به منظور ارائه توانمندیها و نیز جلب دانشجویان بینالمللی، بسیار حائز اهمیت است. میزبانی کنگرههای بینالمللی بستر بسیار مناسبی برای معرفی توانمندیهای پژوهشگران کشور و نیز تبادلات علمی است. شاید تصور آن سخت باشد که شما میزبان صدها محقق بینالمللی باشید، اما به دلیل نداشتن توانایی در انتقال حق ثبتنام، تا شب قبل از کنفرانس مطمئن نباشید بهراستی چند نفر حضور خواهند یافت. اگرچه بخش عمدهای از تولید علم هر کشوری باید به سرمایه ملی تبدیل شود و گاه حتی در هیچ رسانه نوشتاریای بهصورت کامل ارائه نمیشود، اما بخش دیگری از آنها در مجلات ملی و بینالمللی به چاپ خواهند رسید تا هم میزان تولید علم کشور افزایش یابد و هم دیگران از تجربیات علمی پژوهشگران کشور بهره ببرند. با آغاز برجام حداقل امید آن میرود تا به دلایل واهی، از انتشار مقالات پژوهشگران کشور خودداری نکنند. طبیعی است مقالات باید سیر داوری خویش را طی کنند، اما شاید عجیب باشد که در ارزیابی مقالات توسط سردبیر مجله، امکان رد مقاله به دلیل تحریم داده شده باشد. اگرچه بسیاری از سردبیران مجلات بینالمللی از این امر پیروی نکردند، اما وجود اندک شمار آن نیز از روند تولید علم کشور خواهد کاست. فرصتهای مطالعاتی و تحقیقاتی برای پژوهشگران و نیز دانشجویان دوره دکترا، از ضروریترین ابزار پژوهشی هستند. در طول این دوره با بهرهگیری از امکانات پژوهشی کشورهای پیشرفته ضمن کسب تجربه و نیز انجام پژوهشهای بهروز، بخشی از حل مسئله تحقیقی را با بهرهمندی از شرایط مناسب آنجا به انجام میرسانند یا دانش تولیدشده در آن کشورها را فراگرفته و در بازگشت به کشور خود به تولید ثروت بدل میکنند. آسانسازی اخذ روادید که گاه برای بعضی از رشتههای تحصیلی (نظیر فیزیک) غیرممکن مینمود، از انتظارات منطقی پساتحریم خواهد بود. در خاتمه اگرچه در همه این سالها پژوهشگران کشور با تلاشهای مضاعف خود علم و فناوری را به پیش بردند، اما باور آن سخت نیست که اجرائیشدن برجام مانند حذف بار سنگینی خواهد بود که سالها بر دوش محققان قرار گرفته بود و دراینراستا، محققان کشور در ادامه کار احساس سبکی بیشتری خواهند داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.