ارزیابی وضعیت علم و فناوری کشور پس از اجرائیشدن برجام
دیپلماسی علم و فناوری، راهگشای توسعه علمی
سیدتقی کمالی. آیندهپژوه و پژوهشگر جامعه اطلاعاتی
زندگی در عصر جدید بدون ارتباطات و مراودات با سامانههای بینالمللی و محلی، مقدور نیست. کیفیت زندگی و رسیدن به سطح بالایی از توسعهیافتگی بدون درونزا و برونگرابودن تفکر و اندیشه محقق نمیشود. کشورها در ارتباطات ملی و بینالمللی خود میکوشند در ابعاد و زمینههای متنوع، شبکهای از استانداردها، محیطها و مهارتها را پایهریزی کنند. صلاحیتها، امتیازها و شاخصها، از رویههای مشخص و هدفمند یکپارچه و بینالمللی تبعیت میکنند. برای ترسیم نظام ملی نوآوری، علمی و فناوری باید به چشمانداز آینده و قابلیتهای کلیدی، ساختار، هزینهها، عملکرد و مزیت رقابتی فعلی و آینده توأمان توجه داشت. براساس بازنگری و بهبود مستمر است که میتوان از ظرفیتها و فرصتهای فراهمشده بهدرستی بهرهبرداری کرد و به نتایج راهبردی دست یافت. جامعه اطلاعاتی، شبکهای و دانشبنیان عنوانهایی است که به جوامع جدید اطلاق میشود. متأثر از جهانیشدن، ما وارد دنیایی نو با قواعد و الزامات جدید شدیم که ارتباطات بینالمللی بهعنوان یکی از خطوط عمل آن مورد تأکید قرار میگیرد. مبنای پدیداری جامعه اطلاعاتی دگرگونیهای بنیادی، تغییرات و تحرکهای علمی، اجتماعی و اقتصادی، ناشی از مجموعه عوامل بههم پیوسته است. امروزه از این جامعه بهعنوان یک عصر زمانی، پارادایم جدید و رویکرد مهم توسعهای نام برده میشود که براساس آن، شاهد حرکت جوامع به سمت توسعهیافتگی و انسجام و همبستگی میان بخشهای مختلف هستیم و تمامی جوامع برای عقبنماندن از روند تحولات جهانی و رفع تهدید، رکود و اضمحلال نیاز به اتخاذ رویکردهای علمی و سیاستی دراینباره دارند. ازجمله اینکه شبکههای علمی و تحقیقاتی نقشی محوری در چنین جامعهای ایفا میکنند و منجر به شکلگیری فرصتهای جدید میشوند و مجموعهای از شبکههای اطلاعاتی، ارتباطی، اجتماعی، اقتصادی، شهری و بینالمللی، تسهیلگر و پدیدارکننده سطوح بالایی از نظم، توسعه و نوآوری هستند. جامعه اطلاعاتی الگوهای جدید اشتراکگذاری اطلاعات و منابع را فراهم میکند و اثرات اجتماعی و اقتصادی گستردهای را به همراه دارد. دستاوردهای حاصل از این جامعه منجر به بهبود زندگی مردم میشود و تغییرات زیادی را در بخشهای مختلف اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، مدیریتی، زیستی، نهادی و حقوقی به دنبال دارد، ازجمله اینکه نظامهای تولید و کسبوکار را متحول کرده و فرصتهای جدید برای بازار به وجود میآورد. همچنین ایجاد اقتصاد یادگیری، مشارکتهای سیاسی و مدنی، تغییر در روندها و برنامههای آموزشی، امنیتی، حکومتی و ارزشهای انسانی و حقوقبشر و رویکردهای نو در امر سلامت، علم و فناوری، اقتصاد و فرهنگ، از نتایج حاصل از آن است. اشاعه اطلاعات و تحولات اجتماعی و فرهنگی عصر اطلاعات، فرصتهای بدیعی را برای توسعه جوامع خلق میکند. این همه در یک فضای جهانی متأثر از جهانیشدن رخ میدهد و قاعدتا بر رویکرد آیندهاندیشانه و آیندهپژوهانه استوار است. بدون درک از شرایط و تحولات جهانی، نمیتوان زیست منطقی در عصری جدید داشت که مبتنی بر ضوابط و الزامات نوپدید دموکراتیک، توسعهگرا و فراگیر است. فناوری جریان، روش و اصول کاربست علم در ابعاد توسعه اجتماعی و اقتصادی جوامع است و ارتباط معناداری با سپهر بینالمللی متأثر از فضای جهانیشدن پیدا کرده است. امروزه دیپلماسی علم و فناوری، مزیت برتری در عرصه رقابت میان جوامع و سازمانهای پیشرو است. علم و فناوری بهعنوان جریان مستمر و روبهجلو در نظام بینالملل از قواعد، هنجارها و اصول تعریفشده تبعیت میکند و متناسب با بافت و موقعیت، ارزشهای جهانشمول را میآفریند و در روند رشد و توسعه نقش بیبدیل دارد. سطوح آمادگی برای پذیرش و مراوده علمی میان کشورها با میزان توسعهیافتگی و حکمرانی خوب ارتباط دارد. همین امر ضرورت بهرهگیری از دیپلماسی علم و فناوری را میان کشورها برجسته میکند. امروزه دیپلماسی علم و فناوری یک ضرورت بایسته برای جامعه شبکهای است. بر مبنای چنین رهاوردی، همکاریها و مشارکتهای علمی رونق گرفته، روابط دو و چندجانبه در برنامهها و فعالیتهای علمی سرآغاز تعاملات وسیعتر و گسترش سطح ارتباطات آکادمیک میشود و از طریق ارتقای سطوح همکاریها و ارتباطات علمی، برگزاری دورههای مشترک، ایجاد فرصتهای علمی و مطالعاتی، حمایت از طرحهای علم و فناوری، زمینههای مراوده برای انتقال فناوری و بهرهبرداری از قابلیتها و استعدادهای بومی مبتنی بر سیاستهای کلی، نقشه جامع علمی، نظام نوآوری و برنامههای توسعه مقدور خواهد شد. عرصه بینالملل واجد یک جامعه گسترده علمی است که ظرفیتها و فرصتهای ارزندهای را پیشِروی جوامع قرار میدهد. موقعیت ایران پس از برجام منجر به فرصتهایی میشود که در یک دهه گذشته از آن دریغ شده بود. جلوگیری از منع تحصیل شهروندان ایرانی در رشتههای خاص، ازجمله این موارد است. آثار رفع تحریمهای مالی و اقتصادی مشمول فناوریها نیز میشود. تدابیری که در این حوزهها به کار گرفته میشود، زمینهساز ایجاد مشارکتهای جدید و چندجانبهگرایی در تعاملات بینالمللی علم و فناوری برای گسترش سطوح همکاریها برای بهبود شیوههای کاربست و تولید علم و نیل به تجاریسازی و حضور در بازارهای بینالمللی و از سوی دیگر، قابلیت بهرهبرداری از موقعیتها و ظرفیتهای بینالمللی در ارتقای تجهیزات و امکانات مراکز علمی و فناوری، آزمایشگاهها و منابع را فراهم میکند. از سوی دیگر، مبتنی بر دیپلماسی علم و فناوری که ارتباط تنگاتنگی با دیپلماسی به معنای معمول و بر مبنای سیاست و روابط بینالملل دارد، امکان بهرهبرداری از تسهیلات و حمایتهای مالی در طرحهای علم و فناوری از سوی مجامع و بنیادهای بینالمللی مرتبط و تسهیل در مراوده استاد و دانشجو، پژوهشگران و فعالان علمی میان دانشگاهها و مراکز علمی و پژوهشی موجد شرایط و موقعیتی نو برای تمام بخشهای علمی، اقتصادی و اجتماعی کشور میشود که نیاز به فراست و ابتکار عمل سیاستگذاران و مدیران دارد. با اجرائیشدن برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، علاوه بر امکان گسترش صلحآمیز علوم و فنون هستهای بنابر ملاحظات علمی و اقتصادی، ارائه تسهیلات اعتباری به بخشهای نفت، گاز و پتروشیمی، فروش، تأمین، انتقال یا صادرات تجهیزات و فناوریهای دریانوردی، هوانوردی و خودروسازی و فروش، عرضه، انتقال یا صادرات مستقیم یا غیرمستقیم هرگونه نرمافزار میسر میشود که ازجمله نتایج رفع تحریمهاست که تا پیش از آن، از سرمایهگذاری، شامل مشارکت در سرمایهگذاریهای مشترک، کالاها، خدمات، اطلاعات، فناوری و دانش و کمکهای فنی مربوط به آن ممانعت میشد. در عصر اطلاعات بهعنوان موج پنجم علوم و فناوری در سپهر جهانی پس از عصر صنعتی، علوم و فناوریهای همگرا (NBIC) شامل نانو، بایو، اینفو و کاگنو اهمیت مضاعفی یافتهاند که در کنار کارکرد مهم مجازیشدن امور، باید در توسعه علمی و دیپلماسی علم و فناوری کشور مورد توجه جدی قرار گیرند و باید به دنبال شبکهسازی مؤسسات و مراکز علمی حرکت کرد، در شیوههای آموزشی و پژوهشی بازنگری صورت گیرد و مطالعات و پژوهشهای مشترک بینالمللی و تبادلات علمی بهطور جدی در دستور کار باشند. با برچیدهشدن تحریمهای هستهای، فراز جدیدی پیشِروی توسعه علم و فناوری کشور گشوده شده است که در صورت تفکر و تصمیم سنجیده، تحرک و اقدام بهموقع همراه با چابکی و سرعت عمل در نهادهای سیاستگذاری، دستگاههای اجرائی و نظام علمی و پژوهشی کشور در قالب دیپلماسی علم و فناوری، میتواند نتایج ارزندهای برای ایرانی مقتدر، توسعهیافته و الهامبخش به ارمغان آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.