|

علم و فناوری در دوران پساتحریم

زیرساخت‌های پژوهشی کشور نیازمند به‌روزرسانی است

مهدی زارع. استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

بالاخره در نیمه‌شب 26 دی‌ در وین آغاز اجرای «برنامه جامع اقدام مشترک» از سوی دکتر ظریف و خانم دکتر موگرینی اعلام شد و به دوران پساتحریم پاگذاشتیم. این شرایط جدید ان‌شاءالله نویدبخش حرکت به سوی دورانی درخشان در توسعه و پیشرفت کشورمان است. دلایل مختلفی برای این خوشبینی وجود دارد که به همراه ملاحظاتی به‌اختصار بدان می‌پردازم: - اهمیت نقشی که نیروهای زبده متخصص و دانشگاهی کشور در به سرانجام‌رساندن برجام بازی کردند و هدایت آقایان دکتر ظریف و دکتر صالحی و همکارانشان در این موضوع، علاوه بر اهمیت سیاسی و ملی آن، نشان از آن دارد که اگر نگرش علمی و مدرن در عرصه روابط و مناسبت‌های بین‌المللی انتخاب شود، نتیجه‌اش می‌تواند موفقیتی تاریخی مانند برجام و در جهت منافع ملی ایران باشد. - در سال‌های تحریم دیدگاهی به صورت پررنگ مطرح می‌شد که می‌توان آن را در این عبارت خلاصه کرد: «ضرورت نگاه به درون و اتکا به نیروهای داخل، به دلیل نداشتن امکان خرید یا واردکردن تجهیزات و دستاوردهای علمی به کشور». واقعیت آن است درصدی از این جهت‌گیری در راستای ضرورت اتکا به نیرو‌های داخل در هر نوع شرایط تحریم شکل می‌گیرد (و در کشور ما هم در بخش‌های علمی چنین اتکایی رخ داد). ولی واقعیت دیگر آن است که مشکلات تحریم عملا امکان بسیاری از فعالیت‌های علمی و توسعه فناوری را در کشور محدود کرد. بنابراین در شرایط پساتحریم به باور نگارنده، باید با همان سوگیری مثبت در ضرورت اتکا به نیروهای داخلی علمی ایران، با ایجاد و توسعه امکانات ارتباطات بین‌المللی، از همین توان داخلی بهره‌ای بهتر و گسترده‌تر ببریم. - یک نگرانی که در بخش‌هایی از نیروهای علمی و دانشگاهی ابراز می‌شود، آن است که با برداشته‌شدن تحریم‌ها، مؤسسات و شرکت‌های خارجی همان فرصت‌های موجود کار در داخل را نیز اشغال خواهند کرد و فرصت کار برای دانشمندان ایرانی ممکن است محدودتر شود. به باور نگارنده، با نگاه به بخشی از ساختار مدیریتی که در بسیاری از مواقع نیازی به فرصت‌دادن به نیروهای علمی کشور نمی‌بیند و حوصله‌ای برای وقت‌دادن به دانشمندان ایرانی برای به ثمررسیدن تلاش‌هایشان ندارند و طبیعتا علاقه‌ای به در اختیار قراردادن بودجه به چنین دانشمندانی نیز ندارند، بخش‌هایی از این نگرانی را می‌توان درک کرد. ولی عملا چنین نگرانی‌ای ازاساس نباید مبنای تصمیم‌گیری برای جامعه علمی کشور باشد، چراکه ازاساس حاوی دیدی منفعلانه است. متخصصان ایرانی، دوران پساتحریم را باید فرصتی برای فعالیت گسترده‌تر و ارائه قابلیت‌هایشان (در داخل و در سطح بین‌المللی) و توسعه توانمندی‌ها با استفاده از فرصت ارتباطات علمی بین‌المللی تلقی کنند. - جالب آن است آقای رئیس‌جمهور در فردای اعلام اجرائی‌شدن برجام، لایحه بودجه را به مجلس تقدیم کردند. اکنون توقع جدی از مجلس شورای اسلامی (در آخرین ماه‌های فعالیت‌های این دوره خود) آن است که توجه اساسی به بخش‌های علمی، تخصصی و پژوهشی کشور هنگام تصویب بودجه مبذول دارد. ساخت و تکمیل بسیاری از آزمایشگاه‌های پیشرفته علمی کشور (مانند آزمایشگاه پیشرفته پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله) فقط به دلیل نبود و کمبود بودجه، به‌کندی پیش می‌رود (آزمایشگاهی که باید ظرف دو تا سه سال تکمیل شود، با این نحوه تزریق قطره‌چکانی بودجه پژوهشی معلوم نیست چند دهه تکمیل آن طول بکشد!). - ما در دوران پساتحریم نیاز به به‌روزرسانی زیرساخت‌های پژوهشی و فناوری کشور داریم. این نوسازی و به‌روزرسانی هم با توجه جدی مدیریتی و هم با توسعه همکاری‌های بین‌المللی امکان‌پذیر خواهد بود. سامانه‌های پایش زلزله کشور هم باید توسعه یابد و هم از فناوری نوین باید برای توسعه آن استفاده کرد. فناوری جدید نیز فقط با خرید تجهیزات اخذ نمی‌شود. باید همه زیرساخت سامانه پایش، ثبت و آرشیو و انتقال داده‌ها و نرم‌افزارها و دانش متخصصان و دانشمندان و مهندسان ایرانی در این زمینه‌ها به‌روزرسانی شود. زیرساخت مخابراتی و تبادل اطلاعات علمی نیز به صورت مشابه باید توسعه یابد. شبکه‌های هشدار پیش‌هنگام زلزله، سامانه‌های زلزله‌نگاری باند پهن و شتاب‌نگاری کشور، در این فرصت باید با تأمین نیازهای اولیه از نظر بودجه و هدایت صحیح، توسعه یابد. این سامانه‌ها اکنون در کشورهای لرزه‌خیز حتی در کشورهای در حال توسعه‌ای مانند مالزی، هند، اندونزی، عمان، ترکیه و رومانی و... راه‌اندازی شده و اکنون به صورت برخط در حال کارند؛ (اعم از اینکه بر پایه توان داخلی‌شان توسعه‌یافته باشد: مانند ترکیه و هند، یا بر پایه کمک‌های بین‌المللی این امکان فراهم شده باشد: مانند اندونزی و عمان). کشور ما به چنین سامانه‌های پیشرفته‌ای در زمینه زلزله هم نیاز دارد و هم توان علمی و تخصصی و کیفیت کار دانشمندان ما در سطحی است که با اتکا به توان داخلی و با استفاده از ارتباطات بین‌المللی، می‌توانیم این سامانه‌ها را ظرف یکی، دو سال در کشورمان به صورت برخط توسعه دهیم. از فرصت لغو تحریم‌ها، استقبال می‌کنیم و امید داریم در مدیریت کلان نیز به اهمیت این فرصت توجه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.