|

سالگرد درگذشت استاد برومند

جهان را عادت دیرینه این است...

میلاد دیلم‌صالحی

صدای محزون محمدرضا شجریان و آهنگ محمدرضا لطفی در مایه دشتی روی شعر «بگذار تا بگرییم چون ابر در بهاران / کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران» از سعدی، تصنیف کمتر شنیده‌شده‌ای است و در حافظه دوستداران موسیقی ایرانی به‌سختی یافت می‌شود. اهمیت ویژه این تصنیف، انگیزه خلق آن - در سوگِ استاد نورعلی برومند - است. در نمونه مضبوط رادیویی تصنیف، صدای محمدرضا شجریان را تار لطفی و تنبک ناصر فرهنگفر همراهی می‌کنند و جالب آنکه؛ هر سه از شاگردان ممتاز برومند آن هم در سه رشته متفاوت: آواز، تار و تنبک هستند. قریب به 40 سال از درگذشت نورعلی برومند، معلّم دلسوز و موسیقی‌شناس ارزنده ایرانی، می‌گذرد و باوجود آنکه در گوشه‌گوشه نقل‌ها، درس‌ها، نکته‌ها و خاطره‌ها بسیار از او یاد می‌شود، اما تا به امروز، تجلیلی درخور شخصیت و جایگاهش در موسیقی ایرانی صورت نگرفته و پنداری برومند نقشی در پرورش نسلی از موسیقی‌دانان برجسته امروزی نداشته است. البته این را می‌توان به پای غفلت‌های بیکران جامعه فرهنگی‌مان گذاشت، از آنجایی که نشانی از مرتضی نی‌داوود، اعجوبه تار، هم نمی‌بینیم. در ضلعی از قبرستان ظهیرالدوله (که این روزها از رونق افتاده است و در تعطیلی به‌سر می‌برد!) در اتاقی که قبرستان خانوادگی برومند است، از پس شیشه‌ای خاک‌گرفته و کثیف با تلاشِ بسیار می‌توان نوشته روی سنگ قبر را خواند و او را جست. بعید می‌دانم عده زیادی از اهالی موسیقی بدانند قبر برومند آن‌جاست. در 30 دی‌ 1355 نورعلی‌خان در میان بهت همگان درگذشت و چند روز بعد در دوم بهمن‌ همان سال به خاک سپرده شد. برومند پس از تحصیل و زندگی در آلمان به دلیل نابیناشدنش به ایران بازگشت و تنها هدف خود را بر یادگیری بیشتر ظرایف و دقایق موسیقی ایرانی و انتقال آن به نسل پس از خود گذاشت و در این راه از کوچک‌ترین تلاشی دریغ نورزید. گرچه در موسیقی ایرانی نقش یک بنیادگرا را ایفا کرد، اما این رویکرد او بنابر آنچه در روایت‌های شاگردانش آمده است و آنچه در متون درسی او می‌توان دریافت، تأکید بر یادگیری اصول و مبانی موسیقی ایرانی بوده است. حسین علیزاده می‌گوید: «وقتی من اولین تجربه‌ام را در جشن هنر در ردیف‌نوازی ماهور، که خواننده نداشت (آن موقع وقتی می‌گفتی، کاری می‌خواهم اجرا کنم که خواننده ندارد، می‌گفتند دیوانه است) اجرا کردم، متأسفانه آقای برومند یک روز دیر به جشن هنر رسیدند، من کنار ایشان در حافظیه نشسته بودم و به کنسرت استاد هرمزی گوش می‌کردیم. ایشان آهسته دم گوش من گفتند: «علیزاده شنیدم یک کارهایی کرده‌ای، خیلی تعریفش را شنیده‌ام، خیلی دوست دارم آنها را بشنوم». من خجالت کشیدم و گفتم: «نه استاد چیزی نبوده». گفتند: «چرا برایم تعریف کرده‌اند، من همیشه فکرم همین است که یک کار دیگر می‌شود کرد، آدم باید آزاد فکر کند».1 و در نتیجه در بررسی آثار پس از او می‌بینیم جریان موسیقی ایرانی در پی نسلی که او پرورش داد، تغییر کرد و این تغییر آن‌قدر گسترده بود که نگرش به ساخت‌وساز، به‌کارگیری سازها و محتوای موسیقی دگرگون شد. اگر درست ببینیم موسیقی علیزاده، لطفی، مشکاتیان و آوازخوانی شجریان (به‌عنوان نمونه عالی از شاگردانش) طی فعالیت‌شان تغییر بسیاری کرده است و حتی در زمانی که کارهای اولیه مستقل خود را ارائه دادند آنچنان در قالبی سنّتی که از استاد خود آموزش دیده بودند، نگنجیدند. پی‌نوشت: 1- مجله هنر موسیقی، شماره 42، سخنرانی حسین علیزاده

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.