به بهانه پنجاهمین سال اکران فیلم «خوب، بد، زشت»
طلوع آهنگساز دیوانهای به نام انیو موریکونه
حالا دیگر 50 سال از اکران یکی از بهترین فیلمهای وسترن اسپاگتی تاریخ سینما میگذرد. «خوب، بد، زشت» فارغ از آنکه یک فیلم پیشرو سینمایی به شمار میآید، معجون خوشمزهای از موسیقی و تصویر بود که هنوز در گذر نیم قرن از یادها فراموش نشده است. در این راستا کمتر کسی است که به سینما و موسیقی علاقهمند باشد و نام «انیو موریکونه» را نشنیده باشد. حتی اگر نامش را هم نشنیده باشید، حتما میتوانید موسیقی استثنایی او در فیلم «خوب، بد، زشت» را مانند بسیاری دیگر از ساکنان کره زمین با سوت بزنید. این آهنگساز و رهبر ارکستر ایتالیایی برای بیش از ۴۰۰ اثر سینمایی و تلویزیونی، موسیقی نوشته است. موریکونه 87ساله، شخصیت محکم و قابلاحترامی دارد؛ یک مرد جدی، آرام و خوشپوش، مردی که بهحق، او را بهعنوان پدر تنظیم آهنگ به شیوه مدرن میشناسند. از آوازه او همین بس که در برخی از فیلمهایی که موسیقی آنها را ساخته، نام او قبل از نام ستارگان فیلم آمده است. انصافا او یکی از معدود موسیقیدانانی است که حضورش همیشه در فیلمها به اندازه خود کارگردان و بازیگران تأثیرگذار بوده است چه آنکه حتی بهتر از آنها میدانست چگونه قلب تماشاچیان فیلم را به لرزه دربیاورد. این آهنگساز نامدار ایتالیایی بهتازگی ساخت موسیقی متن تازهترین فیلم کوئنتین تارانتینو یعنی «هشت نفرتانگیز» را برعهده داشته است. ظاهرا خود تارانتینو هم بعد از شنیدن نتیجه کار، کمی شوکه شده بود؛ ترکیب آوای فاگوت و توبا به هیچ عنوان موسیقی مورد نظر او برای یک فیلم وسترن نبود، اما شیوه کار موریکونه دقیقا همین است: او دوست ندارد خودش را تکرار کند و قابل پیشبینی باشد. موریکونه که از سوی دولتهای ایتالیا، فرانسه و مقدونیه نشان افتخار دریافت کرده است، جوایز بسیاری از جمله یک جایزه گرمی، دو جایزه گلدنگلوب، دو تندیس آکادمی سینمای اروپا، پنج جایزه بفتا، 10 جایزه دیوید دیدوناتلو و 11 جایزه روبان نقرهای را در کارنامهاش دارد. اما در کمال تعجب، اعضای آکادمی اسکار در هر پنج مرتبهای که آثار او را کاندیدای دریافت اسکار کردند، متقاعد نشدند این جایزه را به او اهدا کنند. یک مشت دلار (1964): این نخستینباری بود که نام موریکونه در دنیا میپیچید. سال 1964 بود و اکران جهانی فیلم «یک مشت دلار» به کارگردانی سرجئو لئونه، هم کلینت ایستوود را در قامت یک هنرپیشه حرفهای به سینما معرفی کرد و هم نوید ظهور آهنگساز خلاقی را داد که موسیقی متفاوتش حرفهای بسیاری داشت. دهه ۶۰ آغاز سقوط فیلمهای حماسی در سینمای ایتالیا بود. همین موضوع باعث شد تا لئونه به سراغ سبکی از فیلمسازی برود که به وسترن اسپاگتی شهرت یافت. این نوع فیلمسازی با الهام از سینمای وسترن آمریکا، تلاش داشت تا نسخههای ارزان با داستانهایی ساده را برای تماشاگرانی که از فیلمهای حماسی خسته شده بودند، بسازد. نخستین قسمت از سهگانه دلار آغازی بود بر نیمقرن سلطه موسیقی موریکونه بر پرده سینما. از همین نقطه بود که زوج استثنایی لئونه - موریکونه پا به عرصه گذاشت و ساختارشکنی را شروع کرد. ساخت موسیقی «یک مشت دلار» کلید خورد و موریکونه که متوجه تفاوت کار لئونه با نمونههای دیگر فیلمهای وسترن بود، تلاش کرد از سبک رایج موسیقی فیلمهای وسترن آن روز متمایز عمل کند و با موسیقی عجیبوغریبش تصور و تخیل لئونه را تحقق بخشد. سازبندی نوین موریکونه و استفاده از سازدهنی، ترومپت و زنبورک به همراه سازهای کلاسیکی مانند ویلن و پیانو باعث شد ملودیهایی منحصربهفرد و ماندگار خلق شود. از آنجا که فیلم بودجه محدودی داشت موریکونه نمیتوانست از یک ارکستر بزرگ برای ضبط موسیقی استفاده کند پس ترجیح داد بهجای ساختن یک اثر ارکسترال بزرگ، دست به ابتکار بزند و با استفاده از افکتهای صوتی مثل صدای شلیک گلوله، نعره آدمها، صدای شلاق، سوت و تلفیق آن با زنبورک و ترومپت و گیتارالکتریک، این محدودیتها را برطرف کند. روش همکاری آنها هم به این شکل بود که موریکونه معمولا پس از تماشای فیلم، موسیقی آن را پیشنهاد میکرد. او اغلب نتهای موسیقی را آماده میکرد و سپس لئونه این موسیقیها را با صحنههای مختلف فیلمش ادغام میکرد؛ روشی هماهنگ که بدعتی را در سینما پایه گذاشت که تا قبل از آن هیچگاه دیده نشده بود. حاصل تعامل میان آهنگساز و کارگردان، همخوانی واضحی میان موسیقی با سکانسبندی فیلم بود. موریکونه در هنگام ساخت موسیقی «یک مشت دلار» همکاری بلندمدتی را با الساندرو الساندورینی (که در بسیاری از آثار او ماهرانه سوت میزد و گیتار مینواخت) و همچنین اِدا دلاورسو که تکخوان سوپرانو بود (و از آن بهعنوان صدایی شگفتانگیز در آثارش یاد میکرد)، آغاز کرد تا سالها پابرجا ماند. خوب، بد، زشت (1966): سومین اثر از سهگانه مشهور دلار به کارگردانی سرجیو لئونه، با نام «خوب، بد، زشت» بر پرده سینماها به نمایش درآمد. کلینت ایستوود هرچه دارد از این فیلم دارد و به گمان بسیاری، موریکونه درخشانترین اثرش را در این فیلم رقم زد. بیراه نیست اگر بگوییم موسیقی این فیلم در قالب سوتهای معروف و درآمیختگیاش با ارکستر به جاودانگی مثلث لئونه، ایستوود و موریکونه منجر شد؛ اثری که درنهایت 53 سال بعد یعنی در سال 2009 با کسب جایزه از «امنای ملی آکادمی ضبط آمریکا» موجب شد تا موریکونه به تالار مشاهیر «گرمی» بپیوندد. سکانس پایانی فیلم در گورستان با موسیقی پرانرژی و هیجانانگیز موریکونه شکل میگیرد. او در این سکانس با ترکیب گیتارالکتریک و گیتاراسپانیش و سازهای زهی و بادی، موسیقی دراماتیکی ساخت که همقواره شخصیتهای فیلم است؛ موسیقی پرشوری که با شلیک نخستین گلوله متوقف میشود و دیالوگ دو نفر زندهمانده از این مبارزه جایش را پر میکند. موسیقی خالی موریکونه خودش به تنهایی یک فیلم بود و اگر موسیقی را از روی این فیلمبرداریم، فیلم افت زیادی میکند. ساز اصلی موریکونه در خلق موسیقی «خوب، بد، زشت» صدای سوت است که توسط جان اونیل نواخته میشود و امروز پس از گذشت حدود نیم قرن هنوز هم مردم این ملودی را با سوت مینوازند و از هنرنمایی خودشان لذت میبرند. او نبرد خیر و شر را با موسیقی تداعی میکرد و برای توصیف هر یک از شخصیتهای اصلی فیلم، تم اصلی را با یک ساز جداگانه اجرا میکرد. شخصیت خوب یک موسیقی داشت که با فلوت نواخته میشد و شخصیت بد یک موسیقی داشت که با اوکارینا نواخته میشد و برای شخصیت زشت از موسیقی عجیبی به شکل نعره انسان بهره گرفت. او حتی در این فیلم با استفاده از سوت، سازدهنی، صدای ناقوس کلیسا و کیبوردهای ابتدایی، شیوه خاصی را بهوجود آورد که بعدها برخی آهنگسازان از روش او تقلید کردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.