بازخوانی زندگینامه «ادوارد تلر»
فرشته مرگ
بابک فرهادی
بسیاری «ادوارد تلر» را فیزیکدان برجستهای میدانند که دیگر بعید است، فردی با تواناییهای او متولد شود. برخی دیگر نیز او را مخترع و پدر بمب هیدروژنی میدانند و ازاینرو از او متنفرند و میگویند همین که یکبار فردی مانند «تلر» به دنیا آمده، برای کل تاریخ کافی است. «تلر» فیزیکدانی آمریکایی با تبار مجارستانی بود. او در مجارستان «Teller Ede» نام داشت و «Edward Teller» نام غربی اوست. وی از بنیانگذاران فناوری هستهای در ایالات متحده آمریکا و از اعضای پروژه منهتن برای ساخت بمب اتم در جنگ جهانی دوم و پایهگذار آزمایشگاه ملی لارنس لیورمور بود. هرچند برخی از او بهعنوان «پدر بمب هیدروژنی» یاد میکنند، اما خودش درباره این لقب گفته است: «همیشه این لقب را فاقد ارزش یافتهام». در ادامه زندگینامه این فیزیکدان تأثیرگذار را مرور میکنیم.
«ادوارد تلر» 15 ژانویه سال 1908 در بوداپست مجارستان و در خانواده یهودی ثروتمندی متولد شد. پدرش از وکلای معروف و مادرش نوازنده پیانو بود. ششساله بود که ولیعهد اتریش در سارایوو ترور شد. او بعدها در مصاحبهای گفت خوب به خاطر میآورم که پدر و مادرم هنگام ناهار درباره ترور ولیعهد صحبت میکردند. من با اینکه شش سال بیشتر نداشتم، مطمئن بودم که این حادثه به جنگ وحشتناکی منجر میشود. ترور ولیعهد اتریش در سارایوو، آغاز اولین جنگ جهانی بود. «تلر» در 18سالگی مجارستان را ترک کرد و به آلمان رفت. دلیل این سفر بیبازگشت، تشدید قوانین یهودیستیز در مجارستان بود که ادامه تحصیل را برای یهودیان دشوار کرد. در آن زمان، دانشگاههای مجارستان متقاضیان یهودی را نمیپذیرفتند. او به دانشگاه لایپزیگ آلمان رفت و در رشته فیزیک تحصیل کرد. «تلر» در سال 1930 و در 23سالگی، پایاننامه دکترای خود را درباره فیزیک کوانتوم و زیر نظر «ورنر هایزنبرگ» نوشت. او به فیزیک هستهای بسیار علاقه داشت و توصیههای «انریکو فرمی» نیز در رویآوردنش به این رشته بیتأثیر نبود. تلر در آن زمان در مرکز تحقیقات فیزیک هستهای دانشگاه لایپزیگ مشغول کار شد، اما کمکم زندگی در آلمان هم بر یهودیان سخت شد. «ادوارد تلر» نیز مانند بسیاری از دانشمندان برجسته آن دوره، آلمان را ترک کرد و پس از اقامت کوتاهی در انگلستان و دانمارک، برای همیشه رهسپار آمریکا شد. او سال 1935 بههمراه همسرش به آمریکا رفت و در سال 1941 به شهروندی آمریکا درآمد. آمریکا در آن زمان، با آغوش باز پذیرای نابغههای آواره بود. دانشگاه جورج واشنگتن، «تلر» 28ساله را برای تدریس در رشته فیزیک کوانتوم دعوت به کار کرد. برای «تلر»، ورود به آمریکا آغاز راهی هموار تا صعود به قلههای موفقیت در رشته فیزیک اتمی بود. در آن سالها، اروپا در شعلههای جنگ جهانی دیگری میسوخت. دانشمندان مهاجری مانند «آلبرت اینشتین»، «هانس بته»، «لئو سیلارد» و «ادوارد تلر» که به آمریکا پناه برده بودند، به دولت آمریکا هشدار دادند که ممکن است دولت آلمان نازی در آستانه ساخت بمب اتمی باشد و برای پیشگیری از وقوع یک فاجعه بهتر است که دولت آمریکا، کار ساخت بمب اتمی را آغاز کند. «تلر» در سال 1942، به پروژه ساخت بمب اتم (که پروژه منهتن نام داشت)، پیوست. «تلر» در زمان جنگ جهانی دوم، روی نخستین راکتور هستهای و محاسبات نظری آثار انفجار شکافت تحقیق کرد. پروژه منهتن که تا سالها بعد از جنگ جهانی دوم محرمانه باقی ماند، پروژهای برای ساخت سلاح اتمی بود. 16 جولای 1945 اولین آزمایش هستهای بمب اتم با نام ترینیتی در نیومکزیکو با موفقیت انجام شد. «تلر» هنگام آزمایش اولین بمب اتمی آمریکا در صحرای نیومکزیکو حضور داشت و بعدها در مصاحبهای گفت: «لحظه انفجار، مرگ را با چشمانم دیدم». با توجه به نتایج این آزمایش که موفقیت پروژه منهتن را تضمین میکرد، «ترومن»، رئیسجمهور وقت آمریکا، دستور ساخت دو نمونه دیگر از این سلاح وحشتناک را صادر کرد. با اینکه این آزمایش موفقیتآمیز بود، اما کسی از آن اطلاع نداشت و اطلاعات آن بهصورت محرمانه باقی ماند. دو بمب جدید با رمز «پسر کوچک» (Little Boy) و «مرد چاق» (Fat Man) ساخته شد و ایالت متحده آمریکا با انفجار آنها در ژاپن، جان هزاران غیر نظامی را در شهرهای هیروشیما و ناکازاکی گرفت. با انفجار بمب اتم در ژاپن، بسیاری از کسانی که موافق ساخت این بمب بودند، پیامدهای وحشتناک آن را به چشم خود مشاهده کردند و از مخالفان استفاده عملی از این سلاح ویرانگر شدند، از جمله «آلبرت اینشتین». «ادوارد تلر» که یکی از فیزیکدانان مورد اعتماد دولت آمریکا بود، بعدها با پروژه سری دولت آمریکا برای ساخت بمب هیدروژنی، همکاری میکرد، او درواقع طراح اصلی این پروژه بود. «تلر» از سال 1954 تا 1958، معاون مدیر در آزمایشگاه لیورمورلارنس بود و از سال 1956 تا 1958 نیز بهعنوان عضو کمیته مشاوره عمومی کمیسیون انرژی اتمی آمریکا مشغول به کار بود. او در فاصله سالهای 1958 تا 1960، مدیر این آزمایشگاه بود. در سال 1960، پست استادی فیزیک در دانشگاه کالیفرنیا و معاون مدیر آزمایشگاه را تا زمان بازنشستگیاش در سال 1975 پذیرفت. تلر در دهه 1980، برای متقاعدکردن «رونالد ریگان»، رئیسجمهور آمریکا، برای اجرای عملیات دفاع استراتژیک (که از آن بهعنوان جنگ ستارگان نیز یاد میشود)، نقش مهمی ایفا کرد. «ادوارد تلر» هرچه در عرصه سیاست محبوبتر میشد، از دانشمندان همدورهاش بیشتر فاصله میگرفت. تا جایی که «ایساک رابی»، فیزیکدان برنده جایزه نوبل، معتقد بود «تلر» دشمن بشریت است و دنیا بدون او، بیتردید بهتر از این میبود. «تلر» از مخالفان اصلی طرح ممنوعیت آزمایش سلاحهای اتمی و از حامیان مهم پروژههای نظامی آمریکا بود. او از معدود دانشمندانی بود که از پروژه چتر حفاظتی «رونالد ریگان» در دوره جنگ سرد، در دهه 80 میلادی دفاع میکرد. مدت کوتاهی قبل از فوت او، «جورج بوش» دوم، «تلر» را از «برجستهترین دانشمندان» تاریخ آمریکا معرفی کرد. او زندگیاش را وقف حفظ امنیت ملی سرزمینی کرد که در سالهای آوارگیاش موطن او شد، آن هم با ساخت بمب هیدروژنی. او 9 سپتامبر 2003 درگذشت درحالیکه تا 98 سالگی و چند روز پیش از مرگش همچنان کار میکرد. او در مدت عمرش، بیش از 75 سال به تحقیق و پژوهش در زمینه علم فیزیک مشغول بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.