|

انتخابات مجلس دهم، ایستگاه دیگری برای اصلاح‌طلبان و نیروهای میانه‌رو است

باز هم محدودیت، باز هم تدبیر

آزاده محمدحسین

موعد انتخابات مجلس دهم، به‌سرعت نزدیک می‌شود. دو سال و اندی از رخداد انتخابات 92 و تلاش جمعی اصلاح‌طلبان و نیروهای معتدل برای تغییر مسیر در سیاست‌های اجرائی می‌گذرد؛ تلاشی که یکی از خروجی‌های آن، دولت حسن روحانی است. در سال‌های اخیر اصلاح‌طلبان در یک تقسیم کار مشخص، به این جمع‌بندی رسیدند با نگاهی به گذشته و البته وضع موجود گام بردارند و از همین‌رو، رفتار عمل‌گرایانه و واقع‌بینانه آنها بیشتر به چشم آمده است. این سؤال بارها مطرح شده که آیا اصلاح‌طلبان محافظه‌کار شده‌اند یا اصولگرایان، اصلاح‌طلب شده‌اند؟ شاید هم شرایط زمانه، هر دو را به سمت مسیر همگرایی سوق داده است. این پرسش‌ها در نطق یک چهره سیاسی که حالا سمت عالی اجرائی دارد، بازتاب داشت: ««اکثریت مردم ایران رأی به اعتدال، عقلانیت، خردورزی، خرد جمعی، مشورت، حرکت در مسیر کارشناسی و دوری از افراط و خودسری دادند. این رأی کاملا روشن است و هیچ ابهامی ندارد. همه باید تسلیم این رأی باشیم. دولت آینده هم باید تسلیم این رأی باشد و در چارچوب اعتدال حرکت کند، دولت آینده هم باید از افراط و تفریط پرهیز کند و این پیام برای همه است...». حسن روحانی در نطق پس از پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم این جملات را گفت. به نظر می‌رسد این پیام، روی دیگر مشی اصلاح‌طلبی است که البته در عمل نیز عینیت یافته است. نگاهی به اظهارات چهر‌های شاخص اصلاح‌طلب که گاه حتی در سال‌های گذشته برخی، آنان را متهم به تندروی می‌کردند، نشانگر این است که این جریان سیاسی باسابقه و توانمند، به دنبال آن است که در مسیر سیاسی پیش‌ِرو، بر واقعیات موجود تکیه کرده و به تصمیم‌سازی برسد؛ راهی که از هشت سال پیش و از زمانی که کفه ترازوی سیاست به نفع اصولگرایی سنگینی کرد، آغاز شد. حرکت بر مبنای مقتضیات زمان اصلاح‌طلبان پس از آنکه مدتی از دنیای سیاست فاصله گرفتند و سنگرهای اجرائی و اداری کشور یکی بعد از دیگری در اختیار نیروهای «نواصولگرا» قرار گرفت، به جای آنکه گوشه عزلت بگزینند، آرام‌آرام به سمت نقد عملکرد خود در سال‌های حاکمیت اصلاح‌طلبی روی آورده، با استفاده از تجربیات آن دوران، رویکرد جدیدی در مواجهه با رخدادهای سیاسی - اجتماعی اتخاذ کردند. در مواردی اشکالات رفتار حزبی خود را پذیرفته و با وانهادن آن، سعی در جبران آن برآمدند که به اذعان بزرگان آشنا به بازی در صفحه سیاست، در بسیاری موارد موفق بودند. تا آن زمان برخی به اصلاح‌طلبان خرده می‌گرفتند که با فاصله‌گرفتن از عرصه عمل، صرفا پا در مسیر آرمان‌گرایی گذاشته و به‌این‌ترتیب، این تفکر سیاسی را از اهداف بلندمدت و واقعی خود دور کرده‌اند؛ گروهی که اتفاقا از درون خود اصلاحات و مورد وثوق بدنه اجتماعی این جریان فکری هم بودند. به‌هرحال اصلاح‌طلبی رو به نقد آورد و از زمانی که در مسیر جاده نقد قرار گرفت، آرام‌آرام و با طمأنینه به سمتی رفت که بتواند «اصلاح» را نهادینه کند و نه ریشه‌کن. در بسیاری اظهارنظرها و نقدها چهره‌های شاخص این جریان با وجود انتقاد از فضای موجود، نکات مثبت را هم یادآور شدند و تلاش کردند در مجامع عمومی و رسانه‌ای نیز از نقد یک‌سویه بپرهیزند. از سوی دیگر، بزرگان این قوم با تشکیل اتاق فکر و بهره‌گیری از اندیشه‌های گوناگون، پا در راه بهبود عملکرد جریان فکری که به آن تعلق داشتند، گذاشتند و... این روند همچنان ادامه یافت تا رخدادهای انتخابات ریاست‌جمهوری دهم و سال 88؛ از آن پس بود که این جریان فکری در مسیری که پی گرفته بود بااراده‌تر گام برداشت و با وجود اینکه برخی مهره‌های اثرگذار خود را در عرصه اجتماعی نداشت، به راه خود ادامه داد. اصلاح‌طلبان در این سال‌ها هیچ‌گاه با صندوق‌های رأی قهر نکردند و تلاش‌شان بر این بود که از کوچک‌ترین امکان موجود، به‌نفع تثبیت تفکر اصلاح‌طلبانه بهره ببرند. تا جایی‌که رئیس‌جمهور دوران اصلاحات، برای انتخابات مجلس نهم به‌طور نمادین پای صندوقی در منطقه «دماوند» حاضر شد و رای داد؛ اقدامی که البته آن زمان با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شد و حتی طعم واکنش‌های تند را هم چشید. اما همان زمان برخی صاحب‌نظران و تحلیلگران، این اقدام او را دلیل روشن و بارزی برای تصمیم جریان اصلاح‌طلبی به ماندن در صحنه عمل دانستند. به‌هرروی، معتقدان به این تفکر سیاسی چهار سال گذشته را نیز با همه محدودیت‌ها پشت‌سر گذاشتند تا فضا برای انتخابات یازدهمین دوره ریاست‌جمهوری آماده شد. مسیر ائتلاف در روزهایی که تب انتخابات ریاست‌جمهوری بر پیشانی شهرها و روستاهای ایران عرق کرده بود، شعاری مراسم‌به‌مراسم چرخید و شد پای ثابت شعارهای برنامه‌های انتخاباتی؛ « اعتدال- اصلاحات، ائتلاف ائتلاف». پیام این شعار برای آنان که دنیای سیاست و پیوندش با بدنه اجتماعی را خوب می‌شناسند، کاملا واضح و آشکار بود، یکی از راه‌های رسیدن به اصلاح امور، گذر از مسیر اعتدال است. این موضوعی بود که به‌وفور در سخنرانی‌ها و اظهارات کوتاه و بلند اعتدالیون و البته اصلاح‌طلبان شنیده و خوانده می‌شد. اما شنیدن چنین سخنانی از زبان آن دسته از اصلاح‌طلبان که روزگاری به داشتن مواضع تندتر از سایرین شهره بودند، بر این نکته بیشتر تأکید می‌کرد که دوربودن اصلاح‌طلبان از عرصه سیاست در دوران هشت‌ساله ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، نه‌تنها آنان را به مسیر انتقام‌جویی و تندروی سوق نداده، که حتی برخلاف ادعای برخی اصولگرایان تندرو که ید طولایی در رفتارهای رادیکال و مواضع غیرواقعی داشتند، مسیری را انتخاب کرده‌اند که با گذر از آن، راه رسیدن به اصلاح هموارتر خواهد شد. واکنش این روزهای بزرگان این گروه سیاسی به اقدامات دولت تدبیر و امید به‌وضوح، مؤید این تغییر رویکرد است. هرچند با گذشت مدت‌زمانی کوتاه از روی‌کارآمدن دولت تدبیر، تندروهای اصولگرا تلاش وافری داشته‌اند تا چنین القا کنند که اصلاحات و اعتدال، فاصله ماهوی معناداری دارند، اظهارات چهره‌های شناخته‌شده اصلاحات خلاف این ادعا را ثابت کرده است همچنان‌که حمیدرضا جلایی‌پور همان موقع در نشست اصلاح‌طلبان اصفهان تأکید کرد اعتدال‌گرایی و اصلاح‌طلبی هم‌پوشانی زیادی با هم دارند: «می‌توان گفت اعتدال‌گرایی همان اصلاح‌طلبی است که به دلیل شرایط بسته جامعه، از آن به اعتدال یاد می‌شود... راهبردمحوری اصلاح‌طلبان برای رسیدن به توسعه سیاسی، حاکمیت قانون است که درهمین‌راستا جبهه اصلاحات در تمام انتخابات حضور خود را اعلام کرده است چون اعتقاد به اصل حاکمیت قانون که همان صندوق‌های رأی است، دارد. این در حالی است که مخالفان افراطی اصلاح‌طلبان از سال 1376 به بعد حاکمیت قانون را نقض می‌کردند. افراطی‌ها راهبرد اصلاح‌طلبان را در دوران اصلاحات فشار از پایین و چانه‌زنی از بالا خواندند که این اشتباه است. اصلاح‌طلبان هیچ‌گاه به دنبال فشار از پایین نبودند، زیرا ریشه خود را در انقلاب اسلامی می‌دانستند». از سوی دیگر، سعید حجاریان نيز بر این نکته تأکید کرد که «درحال‌حاضر اصلاح‌طلبان در کابینه دولت یازدهم حضور دارند و پایگاه اجتماعی دولت هم اصلاح‌طلبان هستند؛ بنابراین لازم نیست بین اصلاح‌طلبان و اعتدال‌گرایان تفکیکی قائل شویم». این اظهارات به اعتقاد بسیاری، نشان‌دهنده این است که اصلاح‌طلبان هرچند در زوایایی با دولت حسن روحانی اختلاف‌هایی دارند، هم‌پوشانی‌های این دو گروه به اندازه‌ای است که اختلاف‌ها روزنه چندانی برای بروز نمی‌یابند. همه اینها در حالی است که طرفداران فکری اصلاحات، این روزها در بیشتر سخنانشان از عمل‌گرایی دفاع کرده و با ذکر کاستی‌های موجود، مسیر انتخابی دولت یازدهم را صحیح می‌دانند و این همان فاصله‌گرفتن از آرمان‌گرایی و روآوردن به عمل‌گرایی است؛ نمونه این سخنان در گفت‌وگوی محمدرضا خاتمی با یکی از روزنامه‌های اصلاح‌طلب است که در آن به‌صراحت گفت: «آرمان‌های ما سر جایشان است، اما برآورده‌شدن این آرمان‌ها نیازمند امکانات خاص خودش است... ما به این نتیجه رسیده‌ایم که برای دستیابی به همه آرمان‌هایمان، امکاناتی لازم است که همه آنها در کشور ما وجود ندارد، بنابراین بیشتر با واقعیت‌ها سروکار داریم، توقعات خود را محدود می‌کنیم، به این باور رسیده‌ایم که باید قدم‌های کوچکی برداریم». نظیر همین ادبیات در سخنان جواد اطاعت در جمع دانشجویان اصلاح‌طلب شنیده شد، در جایی که به آنان توصیه کرد: «فعالیت‌هایشان را به‌گونه‌ای پیگیری کنند که حساسیت‌زا نباشد و برای پیگیری فعالیت‌های خود گام‌به‌گام پیش بروند». دو‌سال‌و‌نیم حمایت منطقی زمانی که دولت یازدهم مستقر شد، برخی تندروها اصلاح‌طلبان را به بی‌صبری متهم کردند و در گفته‌هایشان بر این موضوع تأکید کردند که اصلاح‌طلبان قصد دارند دولت اعتدال را براي مطالبه خواسته‌هایشان تحت فشار بگذارند و به‌همین‌دلیل به‌زودی میان دولت و اصلاح‌طلبان شکاف بزرگی ایجاد خواهد شد. اما آنچه در این دوسال‌ونیم به وقوع پیوست، سنگ محک خوبی برای بررسی نوع نگاه اصلاح‌طلبان به شیوه عمل دولت یازدهم بود. تقریبا در تمام اظهارنظرها و سخنرانی‌ها، چهره‌های شاخص اصلاحات بر این تأکید کردند که قطار دولت جدید در مسیر درستی قرار گرفته و نمی‌توان انتظار داشت حجم بزرگی از مشکلات یک‌شبه حل شود. درواقع اصلاح‌طلبان به طور عام، بر این باورند که قفل‌ها نه یک‌شبه، که یکی‌یکی و به‌نوبت باز خواهند شد؛ در آن مقطع، فعالان سياسي اصلاح‌طلب در گفت‌وگوهايي به راهبرد اين جريان اشاره كردند؛ به عنوان مثال سعید حجاریان در گفت‌وگویی تأکید کرد: «درحال‌حاضر بدیلی برای دولت روحانی وجود ندارد. باید شخصیت‌هایی که در بین مردم اعتبار دارند، مثل هاشمی‌رفسنجانی، سیدمحمد خاتمی، ناطق‌نوری و همچنین روزنامه‌نگاران و روشنفکران برای مردم توضیح دهند مشکلات کشور در مدت کوتاهی حل نمی‌شود». حل مشکلات و معضلات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی این روزها خواسته قاطبه جریان‌های سیاسی منتسب به اصلاحات است اما با شکلی متفاوت با هشت سال گذشته. دراین‌میان اصلاح‌طلبان یک خواسته را نیز در کنار خواسته‌های عمومی‌ترشان گهگاه به رئیس دولت تدبیر و امید یادآوری می‌کنند؛ بازشدن قفل احزاب و سیاست‌ورزی در داخل که ذیل مقوله «سیاست داخلی» به آن پرداخته می‌شود. آنان عمل‌گرایانه از دولت روحانی می‌خواهند از این مهم، غفلت نورزد که سبب خواهد شد مسیر در پیش گرفته‌شده، نیمه‌تمام بماند آن‌گونه که احمد شیرزاد می‌گوید: «امیدواریم کلید آقای روحانی قفل احزاب را باز کند و شاهد این باشیم که جامعه سیاسی بتواند بدون هیچ واهمه به فعالیت خویش ادامه دهد». تأکید بر سهمیه‌بندی 30 درصدی زنان در مجلس تأکید بر حضور زنان در مجلس آینده نیز از دیگر برنامه‌های این جریان سیاسی است. در همین راستا سمینار زنان در تاریخ مجالس ایران که به همت شورای هم‌گرایی زنان اصلاح‌طلب، جمعیت زنان نواندیش و با مشارکت معاونت امور زنان و خانواده ریاست‌جمهوری، سازمان اسناد و کتابخانه ملی، پژوهشکده امام‌خمینی و انقلاب‌اسلامی، بنیاد باران، بنیاد امید ایرانیان و انجمن روزنامه‌نگاران زن ایران برگزار شده بود، با بیانیه‌ای به کار خود پایان داد. در متن این بیانیه آمده است: مشارکت سیاسی زنان ضرورتی است در این مقطع تاریخی برای نهادینه‌ساختن توسعه پایدار و صلح در منطقه. شرکت زنان در ساختار و بدنه سیاسی جامعه به معنای محدودکردن مردان در فرصت‌های سیاسی نیست؛ بلکه تلاش بر این است که توسعه سیاسی- اجتماعی و فرهنگی در کشور، با همدلی و همکاری مشترک همه آحاد جامعه حاصل شود. در ادامه این بیانیه همچنین آمده است: شرکت‌کنندگان سمینار «زنان در تاریخ مجالس ایران» معتقدند: زنان ایرانی در راستای وظایف تاریخی و قانونی و شرعی؛ خواهان همگامی با مردان در توسعه سیاسی کشور در دسترسی به قدرت هستند. به اعتقاد آنان توسعه همه‌جانبه کشور بدون مشارکت زنان در حوزه‌های تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری دست‌نیافتنی است. در ادامه این بیانیه آمده است: احزاب و تشکل‌های سیاسی برای اثرگذاری در فرایند توسعه همه‌جانبه کشور، نیازمند تسهیل شرایط برای مشارکت زنان در بدنه و ساختار مدیریتی خود هستند. زنان ایرانی خواهان آن هستند که با عنایت به نقش مؤثرشان در ارتقای سطح آموزش و بهداشت عمومی و توسعه شاخص‌های کشور در این دو حوزه، کوشش شود فرصت‌های قانونی برای دسترسی به قدرت برای آنها در بدنه قوه مجریه به‌عنوان نخستین گام مهیا شود. در این بیانیه اضافه شده است: زنان ایرانی در پیوند با منافع استراتژیک احزاب برای دسترسی به قدرت، خواهان همکاری مؤثر با آنها برای کسب کرسی‌های مجلس در انتخابات پیش‌رو هستند. در پایان این بیانیه تأکید شده است: زنان ایرانی با تأکید بر ضرورت سهمیه‌بندی ۳۰ درصدی در مجلس شورای اسلامی، خواهان آنند که این سهمیه در فهرست نامزدهای گروه‌ها و جناح‌های سیاسی قرار بگیرد. انتخابات مجلس دهم حالا دور زمان، به انتخابات مجلس دهم رسیده است. محدودیت‌ها پابرجا هستند. اخباری که از بررسی صلاحیت می‌رسد چندان خوشایند نیست، اما اصلاح‌طلبان و نیروهای میانه باز هم می‌توانند در مسیر استفاده از همین ظرفیت‌های موجود گام بردارند و هواداران را با تحلیل درست، به ادامه مسیر تشویق کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.