الن میکسینز وود، متفكر آمريكايي
در 74سالگي در گذشت
چهارشنبه هفته گذشته الن میکسینز وود (2016-1942)، پژوهشگر برجسته اقتصاد سياسي و مورخ ماركسيست پس از طی یک دوره مبارزه با بیماری سرطان درگذشت. وود كه از نسل يهوديان لتوني بود، يك سال پس از مهاجرت والدينش به آمريكا متولد و در ايالات متحده و اروپا بزرگ شد. او در دهههای 80 و 90 ميلادي عضو شوراي سردبيري دو نشريه مشهور چپ، نيولفت ريويو و مانتلي ريويو بود و تأثير بسياري بر بخش عمدهاي از مناقشات درباره نظريه ماركسيستي داشت. وود در ايران نيز متفكر شناختهشدهاي است و دو كتاب از او با عنوان «امپراتوري سرمايه» و «دموكراسي در برابر سرمايهداري» با ترجمه حسن مرتضوي به فارسي منتشر شده است. آنچه در ادامه ميآيد نگاهي است اجمالي به حيات فكري الن ميكسينز وود به نقل از سايت «نقد اقتصاد سياسي».
طیف آثار الن میکسینز وود بسیار گسترده است، از آثار تاریخی درباب یونان باستان تا آثاری درباره اندیشههای سیاسی مدرن، نظریه سیاسی معاصر، مارکسیسم و ساختار و تکامل سرمایهداری مدرن. نخستین کتاب وی با عنوان «ذهن و سیاست: رویکردی به معنای فردگرایی لیبرالی و سوسیالیستی» در 1972 منتشر شد. در سال 1978 به همراه همسرش نیل وود (که در سال 2003 درگذشت) کتاب «ایدئولوژی طبقاتی و نظریه سیاسی کهن: سقراط، افلاطون و ارسطو در بستر اجتماعی» را منتشر کرد. الن میکسینز وود از 1984 عضو تحریریه نشریه «نیولفت ریویو» بود و این همکاری تا 1997 ادامه داشت. در سال 1986 کتاب مهم او با عنوان «عقبنشینی از طبقه: یک سوسیالیسم «حقیقی» جدید» منتشر شد. این کتاب که نقدی بر چپهای نوظهور پسامدرن و یکی از نخستین و نافذترین آثار در این زمینه است، برنده جایزه یادمان آیزاک دویچر شد. وود در کتاب «دهقان- شهروند و برده: بنیادهای دموکراسی آتن» (1997) به نقد دیدگاههای جفري ارنست موريس دو سنت كرواكس، یکی از برجستهترین تاریخنگاران مارکسیست دوره باستان، دست زد. دوسنت کرواکس در کتاب مبارزه طبقاتی در دنیای یونان کهن گفته بود که منبع اصلی مازاد در یونان و روم، کار بردگان بوده است. وود در مقابل استدلال کرد در عین حال که اهمیت کار بردگان در ایجاد مازاد را نمیتوان نادیده گرفت اما در این مورد نباید اغراق كرد. سالهای 1997 تا 2000 یکی از مهمترین دورههای تأثیرگذاری الن میکسینز وود در سپهر اجتماعی چپ بود. وی در این سالها با حضور در هیأت تحریریه مانتلی ریویو در دورانی که شاهد عقبنشینی روشنفکران چپ و چیرگی دیدگاههای پسامدرن در میان اغلب آنان بود، یکی از مهمترین دورههای فعالیت «مانتلی ریویو» را رقم زد. ازجمله، در این دوره شاهد انتشار سه ویژهنامه مهم این نشریه بودیم. نخستین آن «در دفاع از تاریخ: مارکسیسم و دستورکار پسامدرن» (1997) (که همراه با جان بلامی فاستر سردبیری آن را برعهده داشت)، دومین ویژهنامه «سرمایهداری و عصر اطلاعات: اقتصاد سیاسی انقلاب ارتباطی جهانی (1998)» بود که وی به همراه رابرت مکچسنی و جان بلامی فاستر آن را منتشر کرد. سومین کتابی که وی سردبیری آن را برای مانتلی ریویو عهدهدار بود: «برخاسته از خاکستر؟ کارگر در عصر سرمایهداری «جهانی»» (1998). به موازات آن در دهه 1990 شاهد انتشار چند کتاب دیگر از او بودیم، به ترتیب «دموکراسی علیه سرمایهداری: تجدیدحیات ماتریالیسم تاریخی» (1995)، «دهقان- شهروند و برده: بنیادهای دموکراسی آتنی» (1997)، و نخستین ویرایش «خاستگاه سرمایهداری» (1999). جدال نظری مهم الن میکسینز وود با رابرت برنر، دوست و همفکر سیاسی خودش، بر سر خاستگاههای سرمایهداری مدرن بود. پیشینه این مباحثه شاید به مباحثات موریس داب و پل سوییزی در نیمه قرن بیستم بازمیگردد که در دهههای بعد دیگران، مانند امانوئل والرشتاین و رابرت برنر، آن را دنبال کردند. وود در عین حال که در مورد خاستگاههای سرمایهداری در انگلستان متأثر از دیدگاه برنر بود، تأکید داشت که رشد سرمایهداری در کشورهایی نظیر هلند و بلژیک و ساحل غربی اروپای درون قاره را نمیتوان با ساختار نظری برنر تبیین کرد. نقد الن بر رابرت برنر یکی از مهمترین انتقادها بر دیدگاه برنر است. الن میکسینز وود سرمایهداری را مجموعه خاصی از روابط اجتماعی مالکیتی میداند که در عصر مدرن منحصربهفرد است و تمامی کنشگران عرصه اقتصاد را به بازار وابسته میکند درحالیکه در تمامی ادوار قبل، جهتگیری تولید به سوی تأمین معیشت بود، سرمایهداری نخستین نظام اقتصادی بود که تمامی تولیدکنندگان را ناگزیر از فروش در بازار و بدینترتیب رقابت برای بقا ساخت. وود برمبنای دستگاه تحلیلی برنر استدلال میکرد که سرمایهداری نخستین نظام اقتصادی است که در آن بازار نقش کانونی دارد. و از اینرو اگرچه چند هزار سال از زمان شکلگیری نهاد بازار میگذرد، در دوران سرمایهداری است که این نهاد تنظیمکننده تولید و مبادله است و از اینرو تقسیم اجتماعی کار را پدید میآورد. وود تأکید داشت که این تحول به صورت «طبیعی» رخ نداده است. این گرایشی در بطن بازارها نیست که به نقطهای رشد کنند که جایگزین اشکال تولید پیشاسرمایهداری شوند، بلکه با بیرونراندن قهری دهقانان از زمینهایشان این امر ممکن میشود. الن به طور خاص تأکید میکرد که بیشینهسازی سود چیزی است که بهمثابه وسیله بقا بر تولیدکنندگان تحمیل میشود. بنگاهها به علت طمعورزی نیست که سود را به حداکثر میرسانند، بلکه به دلیل آن است که اگر این کار را نکنند از بازار بیرون رانده میشوند. بنابراین بازار اجرای شادمانه روح نوآوری صاحبان کسبوکار نیست، بلکه نهادی بهغایت سرکوبگر است که نهتنها بر کارگران، که بر سرمایهداران نیز سلطه دارد. پیامد سیاسی این دیدگاه روشن است: مادامی که تولید بر رقابت بازاری مبتنی باشد، تضاد لاینحل بین کارگران و کارفرمایان را نمیتوان از میان برداشت. زیرا مادامی که کارفرمایان ناگزیرند از طریق پیروزی در نبرد رقابت برنده شوند، باید بیرحمانه هزینههایشان را به حداقل برسانند. معنایش این است که باید دائما دستمزدها و مزایای کارگران را بهمثابه بخشی از استراتژی بقای خود کاهش دهند. نتیجهگیری وود این است: «مادام که مناسبات سرمایهدارانه حاکم است، مبارزه طبقاتی نیز محور اصلی نزاع خواهد بود». الن در واپسین سالهای زندگیاش از زاویهای نو به بررسی تحول اندیشه سیاسی از عهد باستان تا دوران مدرن مبادرت کرد. وی تلاش کرد متفکران مهم هر دوره را در بستر اجتماعی و به طور خاص طبقاتیشان بررسی کند. بدینترتیب ایدئولوژیهای سیاسی هر دوران را در بطن ساختار طبقاتی بنیادی آن دوران بررسی کرد. وی در کتاب «از شهروندان تا لردها: تاریخ اجتماعی تفکر سیاسی غرب از عهد عتیق تا سدههای میانه» (2008) به بررسی این امر طی دوران باستان تا پایان سدههای میانه پرداخت. کتاب «آزادی و مالکیت: تاریخ اجتماعی تفکر سیاسی غرب از رنسانس تا روشنگری» (2012) در حقیقت دومین مجلد این مجموعه است. سومین مجلد این مجموعه قرار بود به بررسی تاریخ اندیشه سیاسی از روشنگری تا قرن حاضر بپردازد که متأسفانه بیماری و مرگ، مجال تکمیل آن را برای الن میکسینز وود فراهم نكرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.