آخرین وسوسه اوباما
آرون دیوید میلر* . ترجمه: نفیسه کریمی
با ورود به سال آخر ریاستجمهوری «باراک اوباما»، فعالان خاورمیانه سال 2016 میلادی را با این دیدگاه آغاز کردند و متقاعد شدند که دولت کنونی آمریکا، از همه ظرفیت خود برای تحقق فرایند صلح بین اسرائیل و فلسطین استفاده کرده است. پس چرا آنان تاکنون به نتیجهای نرسیدهاند؟ فاصله اصلی کنونی و نبود اعتماد بین «بنیامین نتانیاهو»، نخستوزیر اسرائیل و «محمود عباس»، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطینی، عمیقتر از شکاف درهای پارک «گِرَند کَنیون»* آمریکاست. بهطوریقین، رئیسجمهوری آمریکا و وزیرخارجه سابقش، علاقه چندانی به تعقیب چنین مسائلی نداشتند. اهمیت ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک خاورمیانه در سیاست خارجی آمریکا، بر هیچکس پوشیده نیست. کنترل منابع عظیم انرژی در خاورمیانه و همچنین امنیت صدور انرژی برای آمریکاییان، همواره از اولویتهای سیاست خارجی بوده است. آنها به این حقیقت واقفاند که کنترل منابع انرژی در خاورمیانه، ابزار مهم حفظ برتری و رهبری آمریکا در جهان است؛ بنابراین همواره سعی داشتهاند حضور و نفوذ خویش را در منطقه افزایش دهند و با تهدیداتی که منافع آمریکا را بهخطر میاندازد، مقابله کنند. از نظر آمریکاییها، منازعه بین نیروهای فلسطینی و اسرائیلی و گسترش دامنه درگیریها میتواند منافع آمریکا را در خاورمیانه با چالش مواجه کند؛ بنابراین آمریکاییها در راستای حفظ و بسط حضور و نفوذ خود در خاورمیانه و رفع تهدیدات امنیتی علیه منافع خود، اهداف چندگانهای را در قبال پیشبرد مذاکرات صلح دنبال میکنند. یکی از ویژگیهای «باراک اوباما» در مقایسه با سایر رؤسای جمهوری دیگر ایالات متحده، رکگویی او و اعتراف به شکستها و ناتوانیهای دولتش بهطور خاص و ایالات متحده آمریکا بهطور عام است. این رکگوییها را میتوان در گفتههای اوباما درباره فرایند صلح خاورمیانه، یعنی برقراری آشتی میان فلسطینیها و اسرائیلیها و نقش ایالات متحده در آن مشاهده کرد. اوباما نیز که در نقد بسیاری از رؤسای جمهوری پیشین آمریکا، پیش از رویکارآمدن و در چند ماهه نخست آغاز دولت خود، نسبت به نقش آمریکا در تشویق دو طرف منازعه به کنارآمدن خوشبین بود، در اواخر ماه آوریل 2010، بر ناتوانی دولتش برای آشتی میان فلسطینیها و اسرائیلیها، اعتراف کرد که قدرت واشنگتن برای اعمال نفوذ جهت پیشبرد مذاکرات به بنبسترسیده میان اسرائیل و فلسطینیها محدود است. اما خلاف این حقیقت که شانسی برای پیشبرد فرایند صلح بین اسرائیلیها و فلسطینیها وجود ندارد، من بر این باورم که هرچند دولت کنونی نمیتواند کمکی به این جریان بکند اما میتواند کار کوچکی در این زمینه انجام دهد تا شاید فرایند صلح اسرائیل و فلسطین به نتیجهای هرچند کوچک برسد. این، مشخصا درخواستی کاملا متضاد است. اگر دلایل زیادی علیه این باور مطرح شود، کاملا اشتباه خواهد بود؛ تنش با نتانیاهو و چالشهای گسترده دیگر در خاورمیانه، از توقف گروه تروریستی «داعش» و بازگشت آرامش به سوریه گرفته تا انجام عملیات نظامی برای بازپسگیری «موصل» از داعش، همگی بهنوعی با این مسئله گره خوردهاند. اما تمایل اوباما برای انگشت گذاشتن به مسئله فلسطین، نشان میدهد که این موضوع «آخرین وسوسه» اوباما در عرصه و اهداف سیاست خارجیاش است. در این مسیر، اوباما بر گفتوگوهای واقعی یا پیشرفت نامنتظره بین احزاب متمرکز نخواهد شد، بلکه رسیدن به حداقلها نیز برای او کافی است. این تلاشها میتواند شامل تعیین چارچوبی یا پارامتری مشخص باشد که چشمانداز واشنگتن را برای رسیدن به راهحل نهایی در سال پایانی ترسیم میکند. اما چرا فرایند صلح به اینجا ختم شد: نخست آنکه آن، یک اقدام ناتمام بود. دو روز پس از مراسم تحلیف در سال 2009 میلادی، باراک اوباما، درحالیکه در کنار «هیلاری کلینتون»، وزیرخارجه وقتش ایستاده بود، «جورج میچل» را بهعنوان نماینده ویژه واشنگتن در مذاکرات صلح، منصوب کرد. بعدها در سخنان و موضعگیریهای مختلف، اوباما وعدههای احمقانهای برای امضای توافق بین فلسطینیها و اسرائیلیها نهایتا تا دو سال آتی را داد و نسنجیده متعهد شد که به توافقی جامع درباره شهرکها برسد. البته هیچ یک از آنان تحقق نیافت و در سالهای پس از آن، اوباما در هر چرخش دیپلماتیکی تقریبا به نتانیاهو حمله کرد و تا حدودی اعتبارش را به دلیل همین وعدههای محققنشده، ازدست داد. و زمانیکه توافق هستهای با ایران به امضا رسید، رئیسجمهوری نشان داد که درصدد نبرد دیپلماتیک است و میخواهد بر سر هر چیزی که «بیبی» به آن اعتقاد دارد، پیروز شود. به باور من، اوباما میخواهد نشان دهد که او همچنان سرنخ بازی صلح را در دست دارد و اگر بخواهد چیزی را اثبات کند -هرچند اشتباه باشد- توانایی آن را دارد؛ حتی اگر اقدامی یکجانبه باشد. اوباما، تقریبا در همان نخستین روزهای تصدی قدرت در ژانویه سال 2009، این نکته را روشن کرد که پیشبرد فرایند صلح خاورمیانه و تشکیل کشور مستقل فلسطینی، در صدر اولویتهای دستور کار دیپلماتیکش قرار دارد و مایل است بر روی آن از لحاظ سیاسی سرمایهگذاری کند. اما با گذشت بیش از پنج سال بهنظر میرسد اوضاع از زمانی که او رئیسجمهور آمریکا شد، بدتر شده است. مذاکرات مستقیم میان دو طرف که واشنگتن با زحمت زیاد آن را آغاز کرده بود، فروپاشید و نبود مدیریت و نارضایتی فزاینده از روند کُند آن، درنهایت موجب شد «جورج میچل» فرستاده اوباما در خاورمیانه، از سمت خود استعفا دهد. دوم آنکه جان کری حضور داشت تا او را در این مسیر تشویق کند. آیا بالاترین مقام دیپلمات یک کشور توجه کافی به این مسئله داشت و بر این باور بود که اگر از تمامی تواناییاش استفاده کند، پایان خوبی را رقم میزند. بههرحال همیشه اتفاقات خوشایند روی نمیدهد، بیشتر به این دلیل که برخی بر این باورند که تلاش و شکست در یک مسئله بهتر از آن است که آن موضوع برای همیشه رها شود. حال چه کری با نیت خوب و چه بد، وارد این کارزار شده باشد، در تمامی تلاشها و چرخشهایش شکست خورد. هرچند که مدتهای زیادی از سال 2013 گذشته و کری هنوز سال پایانی پردردسری را پیشرو دارد؛ اما هنوز هم بر این باور است که این مسئله، مهمترین موضوع برای آمریکا و اسرائیل است و منافع آنان را در آینده پرچالششان در خاورمیانه تأمین میکند. در دسامبر 2015 میلادی، وزیر خارجه آمریکا در انجمن «سابان» سخنرانی و تلاش کرد تا نقش مؤثری را ایفا کند؛ اما او پیشازاین نیز بارها دست به چنین کاری زده و هشدار داده بود که اگر اسرائیلیها و فلسطینیان نتوانند به تصمیم درستی برای برقراری صلح دست یابند، بدون شک فجایع بیشتری رقم میخورد؛ اما اینبار مذاکرات صلح بهخاطر اختلافات داخلی فلسطین شکست خورد، درست زمانی که جنبش «حماس» سعی میکرد تا نفوذ خود را در این سرزمین بازیابی کند؛ هرجومرج گستردهای بهوجود آمد. در آخر، ساعت شنی رئیسجمهور اوباما نشان میدهد که فرصتها روبهپایان است و باید اقدام لازم برای آغاز مذاکرات انجام شود. براساس تجربیات گذشتهام در مذاکرات صلح باید بگویم که بدون توجه به پیروزی و موفقیت در مرحله آخر، باید اقدامی اساسی انجام شود و اگر زمام امور بین اسرائیل و فلسطین از کنترل خارج شود، آن زمان است که باید اقدامی ضروری و منطقی انجام شود. در یک سال پایانی، اگر رئیسجمهوری آمریکا اوضاع خاورمیانه را به سمتی بدتر از زمانی ببرد که به ارث برده است، منصفانه یا غیرمنصافه برای همیشه سرزنش خواهد شد. شرایط کنونی صلح واقعا نمایشی است: یک رابطه وحشتناک با اسرائیل؛ نبود هیچ اعتباری پیش فلسطینیها؛ افزایش فعالیتهای شهرکسازی؛ حملات فیزیکی و اینترنتی توسط جوانان فلسطینی و یک ابتکار صلح شکستخورده پس از هماکنون نیز کاملا مشخص است که هیچ اقدام مثبتی صورت نگرفته تا دولت بعدی واشنگتن بتواند آن را بهپیش ببرد. بنابراین آخرین وسوسه برای پیشبرد فرایند صلح چه شکلی خواهد بود؟ شبیه چای بسیار کمرنگ، اما بدونشک احتمالات و فرضیات متعددی وجود دارد. یک صلح واقعی؟ متاسفانه بهترین استراتژی -دستکم بر روی کاغذ- آن است که محمود عباس و بنیامین نتانیاهو خودشان در این مسیر گام بردارند. در این صورت است که اگر مشکل حل نشود، دستکم میتوان شرایط را مدیریت کرد؛ توافق موقت آنان دستکم باعث میشود همکاری امنیتی حفظ شود؛ اقتصاد مورد توجه قرار میگیرد؛ فلسطینیان میتوانند به کرانه باختری سفر کنند و تسهیلاتی برای اسرائیلیها درنظر گرفته میشود؛ مسئولیت ساختوساز به فلسطینیها داده میشود و شاید اسرائیل از کرانه باختری و دیگر مناطق مورد بحث تحتتصرفشان عقبنشینی کند. مخالفان سیاسی اوباما، او را به اتخاذ مواضع غیر منسجم و ناهمگون در برابر انقلابهای متفاوت عربی متهم میکنند و هشدار میدهند رئیسجمهوری آمریکا در اعلام حمایت از جنبشهای مردمی و دفاع از معترضان که در کشورهایی مانند سوریه و بحرين با سرکوب بیرحمانه روبهرو بودهاند، بسیار کُند عمل کرده است. همزمان با موج خیزشهای مردمی در تونس، لیبی، مصر، سوریه، یمن و بحرین، دستیاران اوباما به او گفتند که ماهیت هریک از این انقلابها با دیگری متفاوت است و بنابراین اتخاذ سیاست یکسان در برابر همه آنها نامناسب و نادرست خواهد بود. تحلیلگران ماهیت دیپلماسی اوباما را در این یک سال برای یافتن سرنخهایی از اقدامات رئیسجمهوری بعدی آمریکا درباره تلاشهای صلح خاورمیانهای کاخ سفید بهدقت و از نزدیک زیرنظر دارند. از طرفی کارشناسان با استناد به مناسبات نهچندان مستحکم میان اوباما و نتانیاهو از یک طرف و کاهش اعتبار و لطمه به وجهه رئیسجمهوری آمریکا در میان فلسطینیان از سوی دیگر، شانس هرگونه پیشرفت فرایند صلح را بسیار اندک ارزیابی میکنند. «استیون کوک»، از تحلیلگران شورای روابط خارجی آمریکا، میگوید: «فکر میکنم این روند راه بهجایی نخواهد برد و بهنظر میرسد نه اسرائیل و نه فلسطینیان، برای اتخاذ اقداماتی برای برقراری صلح به هیچوجه آمادگی ندارند و درحقیقت ما به بنبست رسیدهایم». برای بسیاری از مقامات آمریکا محرز است که مناقشهها، کشمکشها و مسائل خاورمیانه بههمپیوسته و غیر قابلتفکیک هستند و مسئله صلح و ایجاد دولت مستقل فلسطینی شاهکلید حل و فصل بسیاری دیگر از مسائل خاورمیانه بوده که موجب کاهش و حتی افول ایدئولوژیهای سلفی-جهادی از نوع القاعده خواهد شد. از دید بسیاری از این صاحبنظران هرچند هدف اصلی القاعده محو و نابودی اسرائیل نبوده و نیست؛ اما ادامهیافتن کشمکشها و منازعات 60ساله، سوخت ایدئولوژیک لازم را برای عضوگیری و پیشبرد اهداف آن در مبارزه با غرب و بهویژه ایالات متحده تأمین کرده است. آمریکاییها به گسترش حضور و نفوذ سایر قدرتها همچون روسیه، چین و حتی متحدان اروپاییشان به صحنه مناسبات خاورمیانه بیش از حد حساسند و تمام تلاش خود را بهکار میگیرند تا قدرتهای دیگر هژمونی آمریکا را در خاورمیانه بهچالش نکشند؛ بنابراین سعی میکنند ابتکار مذاکرات صلح را نزد خود نگه دارند و از گسترش نفوذ سایر قدرتها جلوگیری کنند. نتیجه اینکه، پیگیری و تلاش برای پیشبرد مذاکرات صلح در خاورمیانه توسط اوباما نه یک سیاست اخلاقی، بلکه تلاشی برای رفع تهدیدات امنیتی است که منافع آمریکا را درحالحاضر و در بلندمدت تهدید میکند. اما اوباما نیز همانند اسلاف خویش تاکنون موفقیتی بهدست نیاورده است و علت آن هم تا حد زیادی ناشی از بیمیلی طرف اسرائیلی به مذاکرات صلح و ناتوانی آمریکا در اعمال فشار بر طرف اسرائیلی بوده است. هرچند دولت اوباما تلاش گستردهای برای بهثمررساندن مذاکرات صلح انجام داده و در آینده نیز اقداماتی انجام خواهد داد، اما تا زمانی که آمریکا سیاستی قاطع در برخورد با طرف اسرائیلی در پیش نگیرد، طرف اسرائیلی حاضر به امتیازدهی به نیروهای فلسطینی نخواهد بود و امکان درپیشگرفتن چنین سیاستی از سوی آمریکا نیز ضعیف است؛ بنابراین باید در آینده هم شاهد تداوم منازعه و درگیریها در خاورمیانه بود. از طرفی، ظاهرا مقامات آمریکایی در محافل خصوصی هم از بیتمایلی نتانیاهو به اعطای امتیازی به فلسطینیان و هم انعقاد پیمان صلح و آشتی میان جنبشهای «فتح» و حماس که موجب سرسختانهترشدن مواضع آنان در برابر اسرائیل شده است، ابراز یأس و سرخوردگی میکنند. به اعتقاد تحلیلگران، اوباما در یک سال آخر، در دو راهی بسیار حساسی گرفتار خواهد بود؛ چراکه با توجه به شرایط کنونی این احتمال وجود دارد که جهان عرب، اوباما را به دیده مردی بنگرد که خود مسیر تحقق آرمان تشکیل کشور مستقل فلسطینی را سد کرده است. باراک اوباما پس از استقرار در کاخ سفید، تلاش کرد مذاکرات صلح خاورمیانه را از سر بگیرد. او در سال ۲۰۰۹ توانست نتانیاهو را متقاعد کند تا فعالیتهای ساختمانی و ساخت شهرکهای جدید در کرانه غربی رود اردن را برای 10 ماه به حالت تعلیق درآورد، اما محمود عباس در مقابل گفت این تعلیق شامل بیتالمقدس شرقی نمیشود و او خواهان تضمین درباره تشکیل کشور مستقل فلسطینی براساس مرزهای ۱۹۶۷ است. اما «هیلاری کلینتون»، وزیر خارجه وقت آمریکا، توانست دو طرف را بر سر میز مذاکره بنشاند. مذاکراتی که با حضور «حسنیمبارک»، رئیسجمهوری پیشین مصر و «ملکعبدالله»، پادشاه اردن در دوم ماه سپتامبر ۲۰۱۰ در واشنگتن برگزار شد؛ مذاکراتی که انتظار چندانی نیز از آن نبود و ظرف چند هفته به بنبست رسید. پس از آن، رهبران فلسطینی و اسرائیلی یکبار دیگر نیز در «شرمالشیخ» مصر و پیش از انقضای زمان تعلیق فعالیتهای ساختمانی اسرائیل در کرانه غربی دیدار کردند و پس از آن نیز مذاکرات متوقف شد. مذاکرهکنندگان آمریکایی، از یکسو دیگر نتوانستند طرف اسرائیلی را به ادامه تعلیق فعالیتهای ساختمانی در کرانه غربی متقاعد کرده و از طرفی دیگر هم نتوانستند محمود عباس را به ادامه مذاکرات بدون آنکه اسرائیل به فعالیتهایش در شهرکهای یهودینشین در اراضی اشغالی پایان دهد، راضی کنند. این، پایان تاریخچه مذاکرات دو طرف بود. پس از سه سال توقف اما، باز هم فلسطین و اسرائیل روند مذاکرات را از سر گرفتند. این مذاکرات، با حضور «تزیپی لیونی»، سرپرست مذاکرهکنندگان اسرائیل و «صائب عریقات»، نماینده فلسطین در ضیافت افطار جان کری در واشنگتن انجام شد و دور دوم، در منطقهای در اورشلیم. مذاکراتی که بدون رسیدن به نتیجه نهایی، تنها به پایان رسید. اما من شرط میبندم تلاش دولت واشنگتن برای تحقق فرایند صلح هنوز شکست نخورده است. بدون شک جان کری و باراک اوباما در سال 2016 میلادی یکبار دیگر شانس خود را امتحان خواهند کرد و مسئله اسرائیل-فلسطین مانند هر موضوع شکستخورده دیگری در خاورمیانه، بدون هیچ اماواگری در دستور کار رئیسجمهوری آینده آمریکا قرار خواهد گرفت. اما آیا یک فرایند منطقهای میتواند پاسخی برای پایان این مناقشه باشد. هر روش منطقهای باید براساس طرح صلح اعراب در سال 2002 میلادی شکل بگیرد که در آن دولتهای عربی در ازای بهرسمیتشناختن موجودیت اسرائیل، از دولت فلسطینی نیز حمایت کنند. مصر و اسرائیل اکنون بیش از هر زمان دیگری به یکدیگر نزدیک هستند و اتحاد غیرمستقیم و نامحسوسی بین اسرائیل و دولتهای عربی در مخالفت با ایران شکل گرفته است. هنوز چالش کلیدی، یعنی همان رسیدن به اصولی مشترک که هم اسرائیل، هم دولتهای عربی و هم فلسطینیان آن را بپذیرند، باقی مانده است؛ امری که رسیدن به آن آسان نیز نخواهد بود. پینوشت: *گرَند کَنیون، پارک ملی در ایالت «آریزونا» در آمریکاست؛ پارکی زیبا و منحصربهفرد که در شمال غربی آریزونا قرار گرفته است. شکل امروزی گرند کنیون محصول میلیونها سال حفاری و فرسایش طبیعی است که جریان نیرومند رودخانه «کلرادو» در دوام و قوامبخشیدن به آن نقشی اساسی بر عهده داشته است. شکاف دره گرند کنیون با عمق تقریبی یک مایل بسیارخیرهکننده است و عرض آن در وسیعترین نقطه به 15 مایل میرسد. منبع: فارین پالیسی * معاون مرکز بینالمللی «وودرو ویلسون»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.