مرور
احضار حاکمان نجیب محفوظ از چهرههای شناختهشده ادبیات عرب بهشمار میرود که آثارش در بعدی جهانی موردتوجه بودهاند و جایزه نوبل ادبی نیز به او اهدا شده است. نجیب محفوظ نویسنده و نمایشنامهنویس مصری است که در سالهای ابتدایی قرن بیستم در قاهره متولد شد. در کارنامه آثار او، تعداد زیادی رمان، داستان و نمایشنامه دیده میشود که از سالها پیش بخش از آنها به فارسی هم ترجمه و منتشر شده بودند. «دزد و سگها»، «موعظه شیطان و چند داستان کوتاه»، «بچههای محله ما»، «بهشت کودکان»، «دنیای خدا»، «رمان گدا»، «میرامار»، «شبهای هزارویکشب»، «خانه بدنام»، «جنایت»، «خواب»، «روز قتل رئیسجمهور» و... برخی از آثار نجیب محفوظاند که در این سالها به فارسی ترجمه شدهاند. بهتازگی نیز، کتابی دیگر از نجیب محفوظ با عنوان «در برابر تخت» با ترجمه محمدعلی عسگری در نشر پیدایش به چاپ رسیده است. «در برابر تخت» یا «امامالعرش»، کتابی است که آنطورکه مترجم آن هم اشاره کرده، تحت عنوان «گفتوگویی بین حاکمان مصر از منس تا سادات» معرفی شده اما به نوشته مترجم، این کتاب چیزی فراتر از گفتوگویی معمولی یا حتی انتقادی است: «نویسنده در این کتاب حاکمان مصر را تکتک از گور درآورده و در برابر دادگاهی به استنطاق میکشد. تا بعد مورد داوری قرار گیرند. در مرحله نخست این حاکمان دوران فراعنه هستند که یکی پس از دیگری وارد دادگاه میشوند. این دوره از «منس» یا «مینا» شروع و به «بسماتیک» ختم میشود. در دوره بعد حاکمانی که تحت امپراتوریهای خارجی از جمله ایران و روم بر مصر حکومت میکردند، موردنقد قرار میگیرند و سپس در مرحله سوم حاکمان دوران اسلامی و در نهایت حاکمان دوره معاصر مصر تا سادات». گستره کتاب و کاری که نجیب محفوظ به عنوان نویسندهای ادبی در این اثر انجام داده، نشان میدهد که او چقدر به تاریخ توجه داشته و ادبیات را ساحتی بیگانه از تاریخ نمیدانسته. احضار حاکمان مصر، از گذشته تا امروز، و محاکمه و نقد آنها، نشاندهنده تسلط نجیب محفوظ بر تاریخ سرزمینش و نیز حساسیت او نسبت به وقایع جامعهاش است. کتاب وقتی به جامعه معاصر مصر میرسد، پای مسائلی مثل استقلال و مبارزه با استعمار و سوسیالیسم و مدرنیسم را به میان میکشد و بهعبارتی به مسائل معاصر جامعه مصر میپردازد. «در برابر تخت» دارای ویژگیهایی است که از محدودشدن در ژانری خاص تن میزند و آنطورکه مترجم اثر هم اشاره کرده، برخی از منتقدان این کتاب را به لحاظ ویژگیهای سبکی اثری متفاوت در بین آثار نجیب محفوظ دانستهاند و به اعتقاد آنها نمیتوان توصیف دقیقی از آن به دست داد. زیرا این کتاب، نه رمان است، نه داستان کوتاه و نمایشنامه و نه حتی مجموعه مقالات. بلکه میتوان آن را ترکیبی از همه اینها دانست که نجیب محفوظ با درآمیختنشان اثرش را نوشته است. از سوی دیگر، میتوان این اثر را مروری کوتاه بر تاریخ مصر از گذشته تا امروز هم دانست. مترجم در بخشی دیگر از یادداشت ابتدایی کتاب نوشته: «در این کتاب نویسنده دادگاهی خاص را ترتیب میدهد که دستاندرکارانش تعدادی از الهههای کهن مصر از جمله ایزیس و فرزندش حورس هستند. در رأس این دادگاه نیز اوزیریس قرار دارد که خدا بزرگ مصریها بوده است. دادگاه فضایی کاملا اسطورهای و متناسب با دوران قدیم مصر دارد. نحوت، الهه کاتب ابتدا نام فرماندهان مهم را میبرد که تا حدودی گلچین شدهاند. سپس معرفی مختصری از هر کدام ارائه داده و بعد اوزیریس از آنها میخواهد که از خود و اعمالشان دفاع کنند». فصل آخر کتاب از بخشهای خواندنی آن است. در اینجا عصاره همه آموزههای حاکمان در چند سطر خلاصه و بیان شده است. این بخش نشان میدهد که حاکمان مصر باید به چه اموری توجه کنند و جامعه مصر به چهنوع حاکمانی نیاز دارد.
من اینجا متولد شدهام حضور افغانها در ایران و بهعبارتی مهاجرت آنها به ایران، سابقهای بهنسبت طولانی دارد اما بااینحال هنوز هم آنها در جامعه ایران پذیرفته نشدهاند و همواره با نگاهی از بالا به پایین به آنها نگریسته شده. در سالهای اخیر، توجه به حقوق افغانها و بهخصوص بچههای افغانی که در ایران متولد شدهاند بیشتر شده اما با این حال همچنان آنها با محرومیتهای زیادی روبهرو هستند. بهتازگی کتابی با عنوان «افغانیکِشی» نوشته محمدرضا ذوالعلی در نشر پیدایش منتشر شده که روایتی است از رنجها و مشکلات نسلی از افغانها که در ایران به دنیا آمدهاند و جز اینجا جایی را ندیدهاند. «افغانیکِشی» با این جملات شروع میشود: «اولین باران فصل، نرم و مردد میبارید. پسر که بوق زد، زن افغانی جوانی که جلوی در ایستاده بود سرش را بالا گرفت، نگاهی به آسمان انداخت و داخل خانه شد. در پشت سرش نیمباز باقی ماند و پسر توانست داخل خانه را ببیند؛ لباسهای آویزان از دور و بر ماشین لباسشویی و دوچرخه قدیمی افتاده زیر درخت انار را. نارها ترکخورده، زیر باران چرب و کثیف انتهای پاییز حالتی دلگیر و ناامید داشتند. چند زن با لباسهای رنگی از اتاقی بیرون آمدند. بچهها، جیغکشان از لای دستوپای زنها دویدند توی کوچه و دور ماشین را گرفتند. بزرگترینشان پرسید: «آجانسه؟» پسر زخم بالای پیشانی بچه را نگاه کرد و سری تکان داد. یکی از بچهها در ماشین را باز کرد و همه سوار شدند. پسر گفت: «بگو زود بیان.» بچه از همانجا داد کشید: «هوی... زود بیاین.» لحنش آمرانه و مطمئن به خود بود. حالت جوجهخروسی که گلویش را صاف میکند تا برای مرغهایش بخواند. پسر از داخل داشبورد سیگاری برداشت. شیشه سمت خودش را پایین کشید. دستش را به همراه سیگار از شیشه بیرون برد. دود شبیه نخی آویزان از یک پته نیمدوخته پیچ و تاب میخورد، بالا میرفت و قاتی قطرات کثیف و چرب باران میشد...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.