نگاهی به آثار ثمیلا امیرابراهیمی
نگران شهر و شهروندانِ امروز
سعید ساداتنیا
ثمیلا امیرابراهیمی، متولد 1329 در تهران و از خانوادهای اصیل و بافرهنگ است. او از نوجوانی با عشقی که به نقاشی داشت، مدتی نزد استاد فقید، بهجت صدر، طراحی و نقاشی آموخت. قبل از انقلاب، از دانشکده حقوق دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد و همزمان با آن، در فضای روشنفکری آن دوران، فشارها و تیرگیهای ذاتی خود را با بیانی نوگرا و متأثر از تحولات جهان و مد زمانه، نقاشی کرد. ازآنپس نیز، با شور و شوقی پیگیرانه، اندیشهها و تکنیکهای نو را دنبال کرد و برای شناخت و آموزش عمیقتر، دورههایی را در خارج از کشور گذراند. با شروع انقلاب، جوششی دیگر در کارهایش پیدا شد. به میان مردم رفت و کارهایش رنگوبوی زندگی مردمِ کار و زحمت، جویای تغییر، بهزیستی و خواهان تحول و تغییر را به خود گرفت. نقاشیهای دوران انقلاب او که تا سالهای اولیه بعد از پیروزی انقلاب ادامه داشت، متأثر از ذات جامعه، پر از شادی و شور، رنگهای روشن و ایدههای آن دوران است. با تحولات بعدی، شروع جنگ و فروبستگیهای مترتب بر آن، بهزودی چهره درهم کشید و همراه مردم، کارهایش پر از آلام زمانه شد و بیانی واقعگرا و متأثر از همه اندیشههای مترقی زمانه به خود گرفت. نقاشیهای او از مناظر بازمانده از جنگ، بناها و کشتیهای درهمشکسته در جنوب ایران، با رنگها و فضاهای غمبار و نیز صورتکهای حجمیاش، از تأثیرگذارترین و شجاعانهترین کارهای این دوران اوست. امیرابراهیمی با خصلت پیگیر و پرکار خود، به موازات نقاشی به آموزش طراحی، ترجمه و تألیف ادامه داده است. هر یکی دو سال، نمایشگاهی با اندیشههایی نو و تکنیکهای جستوجوگرانه، از نقاشی، طراحی، چاپ دستی، مجسمه و با وسایل مختلفی چون رنگروغن، پاستل، آبرنگ و استفاده از تکنیکهای ترکیبی، عکاسی، شاخوبرگ درختان و گلها و هرچه به بیانش کمک میکرد، ارائه کرده است. گاه عکسها و دستنوشتههای بازمانده از نسلهای پیش و گاه یاد شاعری یا دوستی ازدسترفته، بهانه یک مجموعه کار او شده و حاصل اینهمه، در چند جلد کتاب ازجمله شبها و سایهها، چهرهها و نقابها و سه کتاب، جمعآوری و منتشر شده است. هنر او رو به تعالی جامعه، پر از جستوجو و اندیشههای عمیق انسانی و به دور از کاسبکاری و ابتذال و مد روز بوده و در این راه، بارها با آثار هنری و نوشتههایش مرز خود را با هنری که در خدمت ابتذال و مالبازی و دروغ قرار میگیرد، روشن کرده است. او نقاشی است که دفتر طراحی کوچکش بهمثابه یادداشتهایی از زندگی جاری، همراه با وفای سفر و حضرش است و این طراحیها، زمینه کارهای بعدیاش میشوند. از معدود نقاشان این سرزمین است که نزدیک نیمقرن، با راه و روشی پیگیر و عاشقانه، به انسانیترین شکل، جهان و تحولات پیرامونش را به روایت خود ثبت کرده و خط و ربط و سبک خود را تکامل بخشیده است. امیرابراهیمی در آخرین نمایشگاهی که در گالری ویستا برگزار کرد، نگاه خود به شهر را با آثاری از چند دوره مختلف با تکنیک حرفهای پاستل بهنمایش گذاشت. در این مجموعه نگاه عمیقا انسانی و دلواپس او، نگران شهر و شهروندانِ امروز ماست که بهناچار در گودهایی که کاسبکاران از دل شهر و پیرامون آن برکندهاند، زندگی میکنند و از آلودگیها و ساختوسازهای شهری که زندگی آنان را درهم پیچیده و فتح کرده است، رنج میبرند. منظرههای شهری او، رود درههایی فتحشده با آسمانخراشها و بزرگراهها، فضاهای عمومی، باغها و پارکهای قدیمی شهر را نشان میدهد که در مقابل کوچهپسکوچههای آرام و بافتهای جان بهدربرده از بسازبفروشیهای امروزی شهر، به گورستانهای خلوتی در شبهای شهر بدل شدهاند و فقط بازی نورهای شبانگاهی و حضور هماره مردم، تداوم زندگی را یادآوری میکند. وصف بههمپیوسته نور ماشینها که جلوهفروشانه و کاذب، جشن مرگ زندگی پایدار شهری را درهم میپیچند، تناقض مسجدگونههای نوساخته با برجهای سربهفلککشیده شهری و درخشش شبهای پرزرقوبرق، مردمانی گرفتار در زنجیره بیپایان بزرگراههای پیچیده به دور گلوی شهری با ظاهری رنگارنگ و فریبنده و در میانه این شلوغی، گهگاه حیاطی، فضایی عمومی، خلوتی در پارک، باغ یا امامزادهای در خلوت شب، سراسر نمایش کتمان زندگی محصور و گرفتار امروز ما در این شهر است. کارها با وجود ظرایف استادانه، شجاعت و راحتی بیان همیشگی او را دارد. از تکتک گلها و برگهای درختان تا منظره بههم ریخته و کنترلناپذیر و گسترشیافته شهر، همچون دیوی رها شده از دل جام تاریخ! کارها بیانگر ناکجاآبادی شتابان و رشدیابنده، به نبود اندیشه و خرد و منافع جمعی اشاره میکنند. انتخاب مناسب هنرمند از گفته شکسپیر در ورودی نمایشگاه که «شهر چیست جز مردم!» قصد او را روشن میکند و اینکه: «پیوستگی زندگی شهر و مردم همچون پیوستگی تن و روح است!» و این هشدار که «تأمل در تغییرات شتابنده این دو، تصویری نگرانکننده از آینده میسازد که چارهجویی را اجتنابناپذیر میکند»، هشدار و پنجرهای است گشوده به همحرفههای ما.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.