مقصد آموزش عالی!
محسن وفادوست
سیستم آموزش عالی ایران، ذینفعان و تصمیمگیران فراوان، با منافع و دیدگاههای متفاوت و بعضا متضادی دارد. این گستردگی و تفاوت ذینفعان، منجر به سردرگمی و مشکلات پیچیدهای در همراستایی استراتژیک تصمیمات شده است. یکی از وظایف سیستم آموزش عالی، پرورش نیروی انسانی متخصص است. برای دستیابی به این هدف، این سیستم باید با ارائه دروس متناسب با نیازهای جامعه کانالی مهم برای تأمین نیازهای نیروی انسانی بازار کار باشد. متأسفانه سیستم آموزش عالی ایران، با وجود گستردگی و ظرفیت فراوان، ارتباط بسیار ضعیفی با صنعت و بازار کار دارد. براساس آمارهای موجود حدود چهار میلیون نفر در ایران دانشجو هستند. از این تعداد حدود 15 درصد در دانشگاههای دولتی درس میخوانند و 85 درصد دیگر در دانشگاههای غیر دولتی مانند دانشگاه آزاد، دانشگاه پیام نور، دانشگاه جامع علمی کاربردی و دانشگاههای غیرانتفاعی که با پرداخت شهریه مشغول به تحصیل هستند. از منظر مقطع تحصیلی هم حدود سهونیم میلیون نفر در مقطع کاردانی و کارشناسی، حدود 400 هزار نفر در مقطع کارشناسی ارشد و حدود 50 هزار نفر در مقطع دکتری مشغول به تحصیل هستند. بهطورکلی بازار کار هم مانند سایر بازارها از قانون عرضه و تقاضا پیروی میکند. عرضه و تقاضایی که کالای مبادلهشده در این تبادل، تخصص است نه مدرک تحصیلی؛ تخصصی که متأسفانه سیستم آموزش عالی ایران برای انتقال آن طراحی نشده است. دانشجویان ایرانی حداقل دو تا چهار سال از زمان خود را برای دریافت مدرک کاردانی یا کارشناسی صرف میکنند و با تحمل رنج و مشقت دوری از خانواده، دچار آسیبهای اقتصادی، روانی و عاطفی میشوند، با وجود اینهمه تلاش براساس آمارها، عمده بیکاری کشور متوجه افراد تحصیلکرده و شدت بیکاری متناسب با مقطع تحصیلی است! برنامههای تحصیلی ارائهشده در بعضی از دانشگاهها در مقطع کاردانی و کارشناسی، تخصص و توانمندی خاصی به دانشجویان منتقل نمیکند. آنها صرفا با سادهترین اقداماتی مانند پرداخت شهریه و حضور در کلاس موفق به أخذ مدارک دانشگاهی میشوند. دانشجویی که با سرمایهگذاری، چند سال از بهترین دوران زندگی خود بههمراه پرداخت مبلغ قابلتوجهی شهریه، مدرکی دانشگاهی دریافت کرده است، دیگر حاضر نیست کارهایی را انجام دهد که قبل از اخذ مدرک جدید برایش مناسب بودند و معمولا در ازای مدرک جدید توانمندی و تخصص بیشتری کسب نکرده است. او پول هزینه کرده و زمانی را در دانشگاه سپری کرده و بهجای دانایی و تخصص، توهم دانایی خریده است. توهمی که با بالابردن توقعش، مانع دستیابی او به موقعیت کاری متناسب با تخصصش میشود. این مؤسسات آموزش عالی، در ظاهر بخشهایی از سیستم آموزش عالی کشور و در باطن، بنگاههای مالی فروش مدرک تحصیلی هستند. درعینحال این معضل در مقاطع تحصیلی بالاتر، تشدید میشود. فارغالتحصیلان مقطع دکتری که تا اواخر دهه سوم زندگی خود را صرف تحصیل کردهاند، با بازار کار بهشدت محدود و با درآمدهای پیشنهادی بسیار پایینتری به نسبت زمان فراوانی که سرمایهگذاری کردهاند، روبهرو میشوند. اکنون در ایران حدود پنجاه هزار نفر مشغول به تحصیل در مقطع دکتری هستند. شاخص تعداد فارغالتحصیلان مقطع دکتری به نسبت جمعیت جوان (افراد با سن بین 25 تا 39 سال) در ایران از اکثر کشورهای صنعتی بیشتر است. فارغالتحصیلان مقطع دکتری با گزینههای کاری متنوعی روبهرو نیستند و باید از بین فرصتهای دانشگاهی و کار در مراکز تحقیق و توسعه صنعتی یک گزینه را انتخاب کنند. در دهه 70 و 80 شمسی، ظرفیت دانشگاهی کشور برای انطباق با جمعیت کشور و مخصوصا متولدین دهه 60 گسترش پیدا کرد. اکنون که متولدین دهه 60 و پیک جمعیتی کشور از سن دانشگاه عبور کردهاند و عمده دانشجویان ورودی دانشگاهها متولدین دهه 70 هستند، دانشگاهها با مازاد ظرفیت مواجه شدهاند بنابراین گزینه اشتغال دانشگاهی عملا ظرفیتی برای جذب فارغالتحصیلان تحصیلات تکمیلی ندارد. موقعیتهای شغلی مراکز تحقیق و توسعه صنعتی نیز بسیار محدود است و ظرفیتی برای جذب جمعیت فراوان فارغالتحصیلان دکتری ندارد. وضعیت مازاد عرضه فارغالتحصیلان دکتری وضعیتی جهانی است و حتی در کشورهای صنعتی، با وجود موقعیتهای شغلی فراوان دانشگاهی و صنایع گسترده و فراوان که نیازمند بخشهای تحقیق و توسعه صنعتی پیشرفته هستند، نیز بهوقوع پیوسته است. براساس یک تحقیق فقط حدود بیست درصد از فعالان مراکز تحقیق و توسعه صنعتی کانادا دارای مدرک دکتری هستند و در بعضی کشورهای صنعتی یک فارغالتحصیل دکتری باید حداقل حدود پنج سال به صورت قراردادهای سالانه فوق دکتری به کار مشغول شود تا بتواند به موقعیت باثبات دانشگاهی دست یابد. زمان اصلیترین سرمایه هر انسان است. اگر به زمانی که هر فرد صرف تحصیلات تکمیلی میکند؛ بهعنوان یک سرمایهگذاری بنگریم، منطقا گذراندن یک دوره تحصیلی و تقبل هزینههای مالی مستقیم و غیرمستقیم تحصیل، باید دانشجو را با موقعیت شغلی بهتر و زندگی با سطح رفاه بالاتری روبرو کند. متأسفانه اکثر فارغالتحصیلان سیستم آموزش عالی کشور با این موقعیت بهتر، روبهرو نمیشوند! قطعا مقصر این معضل اقتصادی که با عوارض شدید و پیچیده اجتماعی عجین شده است، فقط سیاستگذاران سیستم آموزشی عالی ایران نیستند و همه ذینفعانی که رفتارشان در طول زمان در ایجاد و گسترش این گره کور اثر داشته است، در این وضعیت سهیم هستند. سیستم آموزش عالی ایران بیمار است و نیازمند مداوا؛ این سیستم، عمر، پول، انرژی، شور و نشاط جوانان کشور را مصرف میکند؛ ولی نقش پررنگی در کمک به توسعه اقتصادی و صنعتی کشور و افزایش رفاه و ایجاد زندگی بهتر برای فارغالتحصیلان ندارد. مسئولان و تصمیمگیران از تعداد دانشجو، دانشگاه، استاد و مقالات علمی بهعنوان نشانههای توسعه علمی یاد میکنند. این که سیستم آموزش عالی کشور خوب مقاله تولید میکند و تعداد این مقالهها سالبهسال افزایش مییابد، نشان دهنده سرعت و شتاب بالای این سیستم است. بعد از پذیرش ادعای این سرعت بالا، باید پرسید که این پیشرفت سریع به سمت کدام مقصد است؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.