وقتی آگامبن منچ بازی میكند
کریم میرزادهاهری
منچ، بازیای است مبتنی بر شانس و تصادف. اراده، خواست، تصمیم و برنامهریزی نقشی در روند آن ندارند؛ البته تا جایی که از مناسبات هستی - مناسبات میان انسان و اشیاء - آگاهی داریم ( لغت انگلیسی chance از کلمه لاتینی cadentia مشتق میشود که به معنای پرتاب تاس و سکه است در بازی). حتي این خود تصمیم است که، به عنوان مثال در بازی فوتبال یا کریکت، معطوف است به پرتاب تاس. این تاس است که پرتاب میشود، میچرخد و چرخ میخورد و بر زمین مینشیند و حرکت مهرههای منچ را تعیین میكند. میشود چنین گفت؛ این تاس است که نهفقط مهره و بازی را، که من را هم پیش میبرد. من نیستم که بازی میکنم؛ «من» در این پرتابکردنها، چه نقشی میتواند داشته باشد؟ هیچ هویتی و سوژگانیتی، در پرتاب تاس، موثر نیست؛ اینکه پرتابگر تاس یک پادشاه باشد یا یک چوپان، یک پزشک پولدار یا یک مهندس جوان بیکار، یک فیلسوف یا یک کاراتهکار، هیچ تفاوتی به حال تاس و چرخش و ظهور تصادفیِ عددش نمیكند؛ تاس، خودش، حالِ خودش را، هرطور که دلش بخواهد، برمینهد و من را نیز دچار حال خودش میكند. من نه، دست است که پرتاب میكند؛ دستی حیوانی. آنچه من صورت میدهد، تنها آن میلی است که علت و بانی ورود من به بازی است؛ و حتي خود این میل نیز، ناشناخته است و تاسگونگی خاص خودش را دارد؛ میل، لزوما، با اراده و خواستِ اندیشیده من، فعال نمیشود و اغلب (همیشه؟) پرتاب میشود و مرا به سویی میکشاند؛ میل است که مرا میورزد، همچون تاس که مرا میپرتابد. پس درستتر این است که گفته شود؛ «تاس پرتاب میشود»، و نه اینکه: «تاس را پرتاب کردم»؛ و بدینترتیب است که بازی منچ با اخلاق درگیر میشود؛ چگونه میشود نیکوکار یا شرور بود، وقتی این تاس سرنوشت است که پرتاب میشود و پیش میبرد، نه من که پرتابش کردهام؟ نیز، پایه هرگونه هویت و سلسلهمراتب، متزلزل میشود (نام اصلی منچ، کلمه آلمانی Mensch به معنی «انسان» و «هرکسی» است. به یاد بیاوریم «هستنده هرسانِ» آگامبنی را در كتاب «همبودگیِ آینده»؛whatever)؛ من، هر که باشم، در هر طبقه اجتماعیای، با هر جنسیت و داناییای، باز یک مفعولام در دست فاعلیت سیال تاس؛ یک دموکراسی ناب برآمده از مفعولیت؛ بینام و بیهویت. من، به چیزی میان چیزهای دیگر، و به جانداری میان جانداران دیگر، بدل میشود. دیگر آن عاملیت و عقلانیتی که بشر را بر هستی استعلا میبخشید، آن هویتی که دوتایی دوست و دشمن را صورتبندی میکرد، فرومیپاشد؛ یا شاید بهتر این باشد که گفته شود پوچیِ عاملیت و عقلانیت، چه ناشی از قانون باشد و چه ناشی از دانایی، افشا میشود. یا آیا قاعده و لوگوسی کیهانی بر تاس و تصادف حکم میراند که خارج از دسترس فهم و قدرت پیشبینی آدمی است؟ یا تاس، یک فیگور اپیکوری تمامعیار است در تقابل با فیگورهای دموکریتوسی (همچون بازی فاضلانه شطرنج)؟ تاس همانا شکاف درونماندگارِ درون/میان بالقوگی و بالفعلیت است. تاس، همزمان، ششگانگی است و درعینحال، یگانگی؛ پرتاب که میشود، میتواند نمودِ آن لحظه، آنلحظهگیِ نمود را، آشکار کند و بنمایاند. بدینترتیب، بازی منچ، گذار از مورالیته به سوی اتیکس است. از «آنچه باید باشد»، به «آنچه میتواند»: «آنچه ممکن/محتمل است»؛ فراسوی خیر و شر. اما اتفاقی رخ میدهد که انسان را به انسان، چنانکه هست، نزدیک میسازد. فرد تاسبهدست، برای آنکه پرتابگری و فاعلیت خویش را محقق سازد دستبهدامان زبان میشود. وقتی او، مثلاً، شماره یک را میخواهد تا مهرهاش را وارد حریم امن (خانه؟ گور؟) کند، قبل و حین پرتاب تاس، چنین کلماتی میگوید: «یک... یک» یا «ببین یک میارم یا نه...» یا «یکآوردن من معروفه...». کلماتی که بههمراه نحوه اداشدنشان، فرد را به یک کودک شبیه میسازند. این کلمهها و جملهها، لزوما، روبهسوی حریف ندارند؛ دیالوگ نیستند، و لزوماً خواستار و منتظر شنیدن جواب از سوی دیگری/حریف نيستند. چنین کلماتی دو مخاطب را فرض میگیرند؛ یکی تاس (یک شیء) و دیگری خود پرتابگر. این کلمات و جملات درواقع در مقام کنش گفتاریاند (speech act). پرتابگر، یا بدن/دست پرتابکننده میخواهد خود را از ساحت حیوانی و نیز شيئیت، به ساحت انسانی گذار دهد، و از سوی دیگر بودگی و انسانبودگی خویش را بهواسطه زبانِ نامگذارنده و آفرینندهاش، به ساحتی الهیاتیتر عبور دهد. بهواسطه چنین کنشی، یعنی یک رفتار زبانی، بدن پرتابگر، انسانیت خویش را - زبانمندیاش را - تحقق میبخشد؛ گرچه هر حیوان و ماشینی میتواند تاس را پرتاب کند، اما این منام که میتوانم حرف بزنم و - هرچند بیهوده - از تاس بخواهم که فلان عدد را آشکار کند؛ این منام که بهواسطه زبان، میتوانم/ میخواهم چیزی را خلق کنم و به وجود بیاورم. بیان چنان کلماتی، همزمان است با پرتاب تاس. آدمی میخواهد فاصله میان نظریه/ زبان و کنش/ دست را به صفر برساند. همچون زبان ناب بهشتین که بیان یک نام، اینهمان بود با «آنچه باید گفته شود» و «آنچه رخ میدهد»؛ «خدا میگوید باش، پس میشود»: «خدا میگوید باش، پس بباشد آن». پرتابگر، زبان را مورد استفاده قرار نمیدهد؛ نه اطلاعاتی را بیان میکند و نه خواستار ارتباط و مکالمه است. او درزبانگیِ خویش را محقق میسازد. او میخواهد تا زبان را به منشأ الوهی خویش، به پیشاهبوط (کودکی؟)، بازگرداند و در آن مستقر شود. زبانی که میآفریند. زبانی که باشیدن را به ساختن گره میزند، و انسان را به آنچه انسانبودن هست، بازمیگرداند. در راستای چنین انسانشدنی، تغییری هم در دست اعمال میشود؛ قاعده و منطقهایی هرچند عبث، برای هر شمارهای طراحی میشود؛ اگر دست را چنین بچرخانی، فلان شماره آشکار خواهد شد و اگر چنان بگردانی، بهمان. و این نیز میلِ هستنده انسانی به استقرار در زبان و لوگوس است. انسان، ازینرو، هم تجربه زبانیاش را محقق میسازد و هم ابزارسازیاش را. منچ را گفتهاند که زمین است و چهارجهتیبودن مسیر بازی، همان چهارگانگیهای هستی است. تاس را سرنوشت گفتهاند و عدد شش را ششمین روز آفرینش که در آن انسان آفریده شد. فروافتادن تاس، هبوط تاس است و هبوط، بیش از آنکه حاوی طنینی منفی باشد، بالفعلشدگی است و بهبیاندرآمدن سکوت خدا و امر واحد؛ دست انسانی، تاس را از ابتذال بالفعلیت به دقیقه بالقوگی بازمیگرداند تا دوباره پرتاب شود و زندگی/تاریخ را به جریان درآورد. آن حیات حیوانی به هستندهای انسانی بدل شده، در نوسان میان آزادی/گشودگی و تسلیم، در تناقض درونماندگار میان میرایی و نامیراشدن، با و در زبان، خویش را درجهان مستقر میسازد؛ آغاز میکند، دور میزند، از نگاتیویته سکوت و نابودگی، به ساحت سخن و وجود درمیآید و بالاخره در خانه(؟)، ساکن/ ساکت میشود. سفری به خانهای که هیچگاه ساکناش نبودهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.