برداشتهای کوتاه در باب هنر معاصر
از کدام سیاره آمدی
علیرضا امیرحاجبی
بر مبنای تجربیات شخصی خودم وقتی با هنر زمینی (Land Art) آشنا میشوید، یا در سطحی نازلتر آنگاه که با طراحی محیطی درگیر میشوید، الزاما باید به زمین، خاک، آبوهوا، شرایط جوی و بسیاری دیگر از پدیدههای طبیعی توجه بیشتری کنید. در هنر زمینی این تنها شما نیستید که درباره اثرتان تصمیم میگیرید، بلکه طبیعت نیز دست به کار تأثیرگذاری روی اثرتان میشود. اکثر هنرمندانی که تمایل به کار در طبیعت دارند، با مسائل زیستمحیطی هم درگیر میشوند. درگیرشدن، شوق و علاقه به طبیعت و زمین همانا، نگرانشدن همان. اگرچه شکلگیری هنر زمینی پستمینیمال در آمریکا و سپس اروپا در دهههای 60 و 70 میلادی، خود واکنشی علیه تسلط بازار سرمایه در هنر بود اما داستان وجه پنهان دیگری هم داشت و آن دغدغهها و نگرانیهای زیستمحیطی بسیاری از هنرمندان شاخص بود. در اینجا نمیخواهم روایتگر (تاریخی) اقدامات هنرمندان مینیمالیست در زمینه مبارزه با آلودگیهای زیستمحیطی باشم. این فقط ارجاعی است به اتفاقاتی در قرن بیستم که متأسفانه چنان تأثیر بزرگی هم روی افکار و اذهان عمومی نداشت. نتیجه این بیتوجهی به کانسپتهای طبیعتگرایانه هنرمندان مذکور و به طور کل تمام نخبگانی که حنجره خود را برای زمین و محیط زیست پاره کردند، همین است که درحالحاضر میبینیم. آلودگی شدید محیط زیست، گرمشدن ناگهانی کره زمین، آبشدن یخهای قطب شمال و در پی آن تغییرات غیرقابلکنترل اقلیمی. هنوز این مسائل پایهای و حساس تبدیل به موضوع اصلی مردمان زمین نشده است. اگر «جریان اصلی رسانهای» قصد پرداختن به مسائل زیستمحیطی را داشته باشد، مردم هم توجهی نشان میدهند و اگر نه، سوژه اصلی ( از یازدهم سپتامبر 2001 تا امروز) همان مسئله تروریسم بوده و هست. امسال در نشست جهانی اقلیمی پاریس، بالاخره تصمیماتی هرچند اندک در زمینه کنترل گرمایش زمین گرفته شد. این در حالی بود که جهان از اقدامات تروریستی در پاریس که باعث کشتهشدن صدها انسان بیگناه شده بود، کاملا حیرتزده بود. بسیاری از برنامههای گروه صلح سبز و سایر نهادهای مدافع زمین لغو شد و درنهایت چند نفر از فعالان صلح سبز دستگیر شدند. طرح چیدمان کفشهای شهروندان (از جمله کفشهای پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیکهای جهان) در اعتراض به گرمشدن زمین هم آنطورکه قرار بود، بهدرستی اجرا نشد. چیدمان قطعهیخهای قطب شمال (گرینلند) توسط اولفار الیاسون در میدان پانتئون پاریس زیبا، تأثیرگذار اما کمبازتاب بود. هنر معاصر جهان حرفهای زیادی برای گفتن در زمینه گرمایش زمین و بحرانهای زیستمحیطی دارد اما یک پیام دارای مبدأ و مقصد است. یک پیام، یک هنرمند و میلیاردها مخاطب در سراسر جهان. طبیعتا کار سختی است. دلیل این سختی، عام و سراسریبودن مقولههای زیستمحیطی است و همچنین چندلایهبودن آن. سوژههای زیستمحیطی از گرمایش، بیابانزایی، بحران آب، نابودی جنگلهای حارهای آغاز میشود و تا شکار بیرویه آبزیان زیبایی چون نهنگهای عنبر در شرق آسیا و نیز بحران زبالههای شیمیایی و اتمی ادامه مییابد. همین چندلایگی باعث میشود خردهمدیریتهایی در زمینه آموزش و انتقال دادهها با مشکلات بزرگی مواجه شود. عدم دسترسی عموم به منابع اطلاعاتی/ رسانهای، نبود یک عزم عمومی/ جهانی و درگیری بخشهای تأثیرگذار جهان با مسائلی مانند تروریسم و مهاجرت باعث شده هنرمندان نیز نتوانند ایدههای خود را آنچنان که مناسب است، ارائه دهند. اقدام در زمینه تحرک و بسیج جهانی میتواند از منطقههای کوچک آغاز شود و بهتدریج گسترش یابد. یک فکر جهانی و اقدامی منطقهای و بومی، اما هنرمندان حوزه تجسمی و مفهومی میتوانند وظیفهای بسیار حساس را بر عهده داشته باشند. برعهدهگیری این وظایف درحالحاضر شکلی داوطلبانه دارد اما در آینده شاید تبدیل به امری حیاتی و حتی اجباری شود. پس نباید در انتظار آینده بمانیم. دولتها و حاکمان مشغول داستانهای دیگری هستند و انتظار چندانی از آنها نمیرود. مدیریت بحران آلودگی پایتخت در هفتههای گذشته نمونه خوبی در این زمینه بود. در چنین وضعیتی حتی همان عکسهای غیرحرفهای از سطح شهر تهران توانست حداقل نشان دهد در چه حال و روزی هستیم. در بین تمامی هنرها، عکاسی معاصر (قرن 21) پیشتاز پرداختن به مسائل زیستمحیطی است. البته دلیل این پیشتازبودن، ذات عکاسی بهمثابه رسانهای عام و چشمگیر است. کمتر به سینما، تئاتر و گالری میرویم اما عکس در عصر دیجیتال و شبکه میتواند بدون درگیرکردن فیزیکی مخاطب (جابهجایی) وی را در لحظه به تصویر و تصور جهان نزدیک کند. میگویم نزدیک... زیرا انسان با زیستبوم خود به شکلی کلی بیگانه است و گویا در فضایی مجهول زیست میکند. سینما هم که بهطور کل در سوژههای استریوتایپیک و کلیشهای متوقف شده، پس چندان انتظاری از اربابانِ حلقههای دیجیتال و 35میلیمتری نداریم اما پتانسیل مهمی در هنرهای پلاستیک باقی مانده: گروه تجسمی و معماران. معماران از دهه 70 و 80 میلادی و با مطرحشدن نگرشهای پستمدرنیستی توانستند ایدههای شگفتانگیزی را در زمینه حفاظت از محیطزیست ارائه دهند. از توکیو تا پاریس، لندن، ریکیاویک و آلاسکا در آنسوی آتلانتیک. اکنون اقدام مهم و اصلی تمامی هنرمندان در سراسر جهان میتواند این باشد که مقولات زیستمحیطی را از موضوعی لوکس و تزئینی خارج کرده و آن را تبدیل به نوعی نگرانی جمعی و جهانی کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.