نگاهی کوتاه به اهميت و نقش پژوهشگاهها و مراکز تحقیقاتی
حلقه مفقوده توسعه کشور
مرتضی بسطامی.دانشیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
یک سؤال اساسی اینکه چرا در کشورهای توسعهیافته در کنار دانشگاههای قوی و چند صد ساله، پژوهشگاهها، اندیشکدهها و مراکز تحقیقاتی مادر ایجاد و توسعه داده شدهاند؟ رسالت ذاتی دانشگاهها، آموزش افراد متخصص در رشتههای مختلف و در سطوح مختلف برای اهداف متفاوت است. در مقاطع تحصیلات تکمیلی علاوه بر هدف فوق، هدف دیگری نیز در راستای رسالت دانشگاهها تعریف شده است: آموزش تحقیق. این مهم در قالب پایاننامههای دانشجویی مقاطع کارشناسیارشد و دکترا انجام میشود و نتایج آن مهمترین خروجی پژوهشی دانشگاههاست. حال که دانشگاهها به هر دو مقوله آموزش و پژوهش میپردازند، چه نیازی به وجود پژوهشگاهها، اندیشکدهها و مراکز تحقیقاتی مادر بوده که ایجاد شدهاند؟ جواب سؤال را میتوان در مدیریت پژوهش و توسعه در کشورهای توسعهیافته جست. پژوهشگاهها، اندیشکدهها و مراکز تحقیقاتی مادر دارای چهار وظیفه متفاوت هستند: 1- مأموریتگرابودن 2- نقش بالادستی و هماهنگکننده 3- آیندهپژوهی 4- نقش اتاق فکر توسعه کشور در این یادداشت مختصرا به هر یک از وظایف فوق پرداخته میشود. اولین وظیفه پژوهشگاهها، اندیشکدهها و مراکز تحقیقاتی مأموریتگرابودن آنهاست. این مأموریت میتواند حاکمیتی باشد، یعنی از نهادهایی که سیاستهای کلان نظام و اهداف حاکمیتی و نظامی را سیاستگذاری میکنند، در جهت وظایفشان به این مراکز تحقیقاتی مأموریتهای پژوهشی سپرده میشود. علاوه بر آن، این مأموریتها میتواند از طرف دولت، نهادهای عمومی، بخش خصوصی یا صنعت به این مراکز واگذار شود. دومین هدف، نقش بالادستی و هماهنگکننده است. یعنی این مراکز طرحهای کلان و اهداف را که از دولت، حاکمیت، صنعت و... به آنها واگذار میشود، به تعدادی پروژه تحقیقاتی کوچکتر تبدیل كرده و به دانشگاهها (مثلا در قالب پایاننامههای دانشجویی)، پارکهای علم و فناوری، شرکتهای دانشبنیان یا مراکز تحقیقاتی بخش خصوصی واگذار میکنند. نقش پژوهشگاهها مدیریت و نظارت دقیق بر روند اجرا و درنهایت جمعبندی و فراهمکردن شرایط استفاده از نتایج در سیاستگذاریها یا تجاریسازی است. سومین هدف پژوهشگاهها و سایر مراکز مشابه، آیندهپژوهی در حوزههای تخصصی است. در این راستا، آسیبشناسی وضع موجود، دیدهبانی آینده، روندکاوی، تعیین سناریوها، ارائه نقشهراه، ارائه چشماندازها و... در آینده محتمل از وظایف این مراکز در زمینههای تخصصی مورد فعالیت است. علاوه بر آن، تلاش برای مهیاشدن بستر و عوامل مؤثر در اسناد بالادستی کشور نیز جزء این بخش از وظایف این مراکز است. چهارمین هدف پژوهشگاهها، اندیشکدهها و مراکز تحقیقاتی مادر، نقش اتاق فکر آنها در حوزههای تخصصی است. وجود صدها اندیشکده و پژوهشکدههای تخصصی در بعضی از کشورهای پیشرو که نقش اساسی اتاق فکر را بر عهده دارند، مبین اهمیت این مراکز استراتژیک است که شرح آن در این مجال مختصر نمیگنجد. در این بخش اشاره به آسیبشناسی جایگاه پژوهشگاهها، اندیشکدهها و مراکز تحقیقاتی مادر در کشور ضروری است. سؤالی که مطرح است اینکه آیا مراکز در جایگاه درست خود قرار گرفتهاند؟ سیاستگذاران توسعه علمی کشور با فلسفه وجود این مراکز چقدر آشنا هستند؟ و سؤالات متعدد دیگر دراینباره. اگر به سیاستهای اجراشده وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مهم بپردازیم، میتوانیم به شناختنداشتن صحیح مسئولان قبل و حال حاضر این وزارتخانه سیاستگذار در قبال این مراکز پی ببریم. وزارت علوم توسط استادان دانشگاهها که هدف اصلی آنها آموزش است، اداره شده و میشود. بنابراین مدیران آن عمدتا از درک رسالت اصلی پژوهشگاهها ناتوان هستند. متأسفانه در مواردی رؤسای پژوهشگاهها را هم از استادان آموزشمحور دانشگاه انتصاب کرده و میکنند. البته این به معنای تعارض این دو نهاد علمی نیست، اتفاقا پژوهشگاهها بهتر است اعضای هیأتعلمی و پژوهشگران خود را از استادان موفق پژوهشی دانشگاهها با مشوقهای بالاتری انتخاب کنند، تا با اتکا به تجربههای خویش در دانشگاه، بتوانند از پتانسیل فوقالعاده ارزشمند دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی دانشگاهها در قالب پایاننامههای دانشجویی یا دورههای تحقیقاتی نظیر پسادکترا، استفاده مؤثری در جهت اهداف کلان کشور با محوریت پژوهشگاهها کنند. جمعبندی بحث را با پاسخ به این سؤال انجام میدهم. چرا باوجود تأکیدات مکرر مقام معظم رهبری و سایر مسئولان عالی کشور بر توسعه تحقیق و پژوهش در توسعه پایدار و متوازن کشور، توفیق چندانی در طول سالیان به دست نیامده است؟ با توجه به شکل فوق و همچنین اهداف فوقالذکر مراکز تحقیقاتی، به نظر میرسد جواب این معضل را شاید در قرارنگرفتن این مراکز استراتژیک در جایگاه واقعی خود دانست. به عبارت دیگر، پژوهشگاهها، اندیشکدهها و مراکز تحقیقاتی حلقه مفقوده توسعه کشور هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.